Hoạt động Phật Giáo

Các Dịp Lễ Trong Chùa Việt Nam Qua Một Năm – Tổng Hợp Ba Miền Bắc, Trung, Nam

Giới thiệu chung

Trong đời sống tâm linh của người Việt, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng gắn bó với từng mùa trong năm. Từ Bắc chí Nam, dù mỗi vùng miền có phong tục và sắc thái riêng, khung các đại lễ Phật giáo vẫn được tổ chức tương đối thống nhất theo lịch chung của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đan xen với những lễ hội dân gian và lễ hội riêng của các cộng đồng dân tộc, tôn giáo khác nhau. Bài viết này tổng hợp các dịp lễ, hoạt động thường được tổ chức tại chùa trong một năm, cùng những nét khác biệt giữa ba miền Bắc – Trung – Nam.

Những hoạt động diễn ra đều đặn quanh năm

Trước khi điểm qua các đại lễ theo mùa, cần nói đến nhịp sinh hoạt thường nhật vốn là nền tảng của đời sống chùa chiền: công phu tụng kinh sáng – tối hằng ngày, lễ sám hối vào ngày 14 và 30 (hoặc 29) âm lịch hằng tháng, tục ăn chay vào ngày mùng Một và Rằm, các khóa tu Bát quan trai một ngày một đêm, khóa tu mùa hè dành cho thanh thiếu niên, sinh hoạt Gia đình Phật tử cuối tuần, cùng các buổi giảng pháp và lễ cầu an – cầu siêu theo nhu cầu của Phật tử. Đây là phần hoạt động diễn ra tương đối giống nhau ở cả ba miền, ít chịu ảnh hưởng của khác biệt vùng miền.

Mùa xuân: Tết Nguyên Đán và lễ hội đầu năm (tháng Giêng)

Tháng Giêng là thời điểm chùa chiền đông đúc nhất trong năm. Ngay từ đêm giao thừa và mùng Một Tết, người dân đã đến chùa lễ Phật, hái lộc đầu xuân, cầu mong một năm bình an. Đến Rằm tháng Giêng (lễ Nguyên Tiêu), các chùa tổ chức lễ cầu an, dâng sao giải hạn quy mô lớn – đây được xem là một trong những lễ thu hút đông người đi chùa nhất năm. Cũng trong tháng Giêng, nhiều lễ hội hành hương mùa xuân nổi tiếng được khai hội, đặc biệt tập trung ở miền Bắc như hội chùa Hương (kéo dài từ mùng 6 tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch), hội Yên Tử, hội chùa Bái Đính. Đoàn người trẩy hội bằng thuyền trên suối Yến để vào động Hương Tích đã trở thành hình ảnh đặc trưng của mùa lễ hội phương Bắc.

Lễ hội chùa Hương mùa xuân
Dòng người trẩy hội chùa Hương mỗi dịp xuân về – một trong những lễ hội hành hương lớn nhất miền Bắc. Ảnh: Mytour.

Lễ vía Quán Thế Âm và mùa lễ hội miền Trung (tháng Hai – tháng Ba)

Ngày 19 tháng Hai âm lịch là lễ vía Đức Quán Thế Âm Bồ Tát đản sinh – một trong ba ngày vía Quan Âm quan trọng trong năm (bên cạnh 19 tháng Sáu – vía thành đạo và 19 tháng Chín – vía xuất gia). Tại miền Trung, dịp này gắn liền với lễ hội Quán Thế Âm – Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), một trong những lễ hội tâm linh lớn nhất khu vực, quy tụ đông đảo tăng ni Phật tử và du khách, với các hoạt động văn hóa – nghệ thuật, triển lãm, thuyết giảng diễn ra trong nhiều ngày tại danh thắng Ngũ Hành Sơn.

Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn Đà Nẵng
Lễ hội Quán Thế Âm – Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng) là một trong những lễ hội Phật giáo lớn nhất miền Trung, tổ chức vào dịp vía Quan Âm 19 tháng Hai âm lịch. Ảnh: VOV.

Đại lễ Phật Đản và mùa An cư kiết hạ (tháng Tư)

Từ mùng 8 đến Rằm tháng Tư âm lịch là mùa Phật Đản – một trong những đại lễ quan trọng nhất của Phật giáo, kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca đản sinh. Các chùa trên cả ba miền đồng loạt tổ chức lễ tắm Phật, diễu hành xe hoa, thả đèn hoa đăng, trang trí cờ phướn, lồng đèn rực rỡ và thuyết giảng về cuộc đời, hạnh nguyện của Đức Phật. Cũng vào dịp này, chư Tăng Ni bắt đầu bước vào mùa An cư kiết hạ – ba tháng tu tập tập trung tại chùa, hạn chế đi lại, chuyên tâm thiền định và học giới luật, kéo dài đến Rằm tháng Bảy.

Nghi lễ tắm Phật trong dịp Phật Đản
Nghi lễ tắm Phật – nghi thức trọng tâm của mùa Phật Đản, được tổ chức tại hầu hết các chùa trên cả nước. Ảnh minh họa.

Mùa Vu Lan báo hiếu (tháng Bảy)

Rằm tháng Bảy là ngày lễ Vu Lan – đại lễ báo hiếu lớn thứ hai trong năm, đồng thời cũng là ngày lễ Tự tứ, đánh dấu kết thúc mùa An cư kiết hạ của chư Tăng. Trong mùa Vu Lan, các chùa tổ chức lễ cài hoa hồng lên áo Phật tử: hoa hồng đỏ dành cho người còn cha mẹ, hoa hồng trắng cho người đã khuất cha hoặc mẹ, cùng các nghi thức tụng kinh Vu Lan – Mục Liên Sám Pháp, phóng sinh, cúng thí thực. Lễ Vu Lan cũng trùng với tục xá tội vong nhân trong dân gian, nên vào dịp này nhiều chùa còn tổ chức lễ cầu siêu cho các vong linh không nơi nương tựa.

Lễ cài hoa hồng mùa Vu Lan
Nghi thức cài hoa hồng đỏ – trắng trong mùa Vu Lan báo hiếu, tổ chức tại các chùa trên khắp cả nước vào Rằm tháng Bảy âm lịch. Ảnh: VOV.

Lễ hội riêng của cộng đồng Khmer Nam Bộ (Phật giáo Nam Tông)

Bên cạnh hệ thống đại lễ chung, các chùa Khmer Nam Tông ở đồng bằng sông Cửu Long còn có một lịch lễ hội gần như song song, gắn với văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer. Chol Chnam Thmay – Tết cổ truyền Khmer – diễn ra trong ba ngày, thường vào khoảng 14–16 tháng Tư dương lịch, với các nghi lễ đắp núi cát, tắm Phật, dâng cơm sư sãi ngay tại chùa. Đến khoảng cuối tháng Tám – đầu tháng Chín âm lịch Khmer (nhằm cuối tháng Chín dương lịch), đồng bào Khmer tổ chức lễ Sene Dolta – lễ cúng ông bà, mang tinh thần báo hiếu tương tự Vu Lan của người Kinh, với nghi thức mang lễ vật vào chùa, buộc chỉ cầu an và nghe sư tụng kinh hồi hướng cho tổ tiên. Cuối năm, lễ Ok Om Bok (lễ cúng trăng, đút cốm dẹp) cùng hội đua ghe ngo cũng là một nét sinh hoạt chùa đặc trưng chỉ có ở miền Nam.

Người Khmer mang lễ vào chùa trong dịp Sene Dolta
Đồng bào Khmer Nam Bộ mang lễ vật vào chùa trong dịp Sene Dolta – lễ cúng ông bà mang tinh thần báo hiếu, tương tự Vu Lan. Ảnh: Mytour/Tripi.

Cuối năm: lễ Phật Thành Đạo và tất niên (tháng Chạp)

Khép lại một năm Phật sự, mùng 8 tháng Chạp là lễ Phật Thành Đạo, kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca chứng ngộ dưới cội Bồ Đề sau 49 ngày thiền định – nhiều chùa tổ chức lễ này bằng khóa tu, thuyết giảng hoặc nấu cháo cúng dường tượng trưng cho bát cháo sữa của nàng Sujata. Đến 23 tháng Chạp, một số chùa cũng tổ chức lễ cúng tiễn ông Công ông Táo, dù đây chủ yếu là tục thờ cúng tại gia. Những ngày cuối năm, chùa tổ chức lễ tất niên, cúng giao thừa, mở cửa đón Phật tử đến lễ Phật đầu năm mới, khép lại một vòng tuần hoàn của năm và mở ra một mùa lễ hội mới.

Khác biệt giữa ba miền Bắc – Trung – Nam

Nhìn chung, khung các đại lễ lớn (Phật Đản, Vu Lan, Nguyên Tiêu, vía Quan Âm, Phật Thành Đạo) được tổ chức thống nhất trên cả nước theo lịch chung của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Khác biệt chủ yếu nằm ở lễ hội mùa xuân và phong tục đi lễ. Miền Bắc thiên về trẩy hội hành hương quy mô lớn, kéo dài suốt mùa xuân, không khí trang nghiêm, lễ vật giản dị như chuối xanh, oản, trầu cau, kèm tục xin chữ đầu năm cầu may mắn học hành, công danh. Miền Trung giữ nét mộc mạc, gần gũi thiên nhiên, người dân thường cầu mong tránh thiên tai, bão lũ; lễ vật có bánh tét, bánh ít; nổi bật với lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn. Miền Nam mang không khí phóng khoáng, náo nhiệt hơn, lễ vật phong phú trái cây nhiệt đới, nhiều chùa tổ chức múa lân sư rồng, người dân cầu tài lộc làm ăn bên cạnh cầu bình an; đồng thời miền Nam còn có cả một hệ thống lễ hội riêng của cộng đồng Khmer Nam Tông và người Hoa (như lễ vía Bà Thiên Hậu) song song tồn tại, tạo nên bức tranh tín ngưỡng đa dạng bậc nhất cả nước.

Lời kết

Có thể thấy, đời sống chùa chiền Việt Nam vận hành theo một nhịp điệu gần như xuyên suốt bốn mùa, với các đại lễ lớn làm trụ cột chung và vô vàn sắc thái vùng miền, dân tộc đan xen tạo nên sự phong phú riêng có. Dù ở miền nào, tinh thần chung của người đi chùa vẫn luôn là hướng thiện, cầu an cho bản thân và gia đình, đồng thời gìn giữ một nét đẹp văn hóa – tâm linh đã gắn bó với dân tộc Việt Nam qua bao thế hệ.

Câu hỏi thường gặp

Những hoạt động nào diễn ra đều đặn quanh năm tại chùa Việt Nam?

Công phu tụng kinh sáng – tối hằng ngày, lễ sám hối vào ngày 14 và 30 (hoặc 29) âm lịch hằng tháng, ăn chay vào mùng Một và Rằm, các khóa tu Bát quan trai, và sinh hoạt Gia đình Phật tử cuối tuần.

Đại lễ Phật Đản được tổ chức vào thời gian nào và gồm những nghi lễ gì?

Từ mùng 8 đến Rằm tháng Tư âm lịch, các chùa tổ chức lễ tắm Phật, diễu hành xe hoa, thả đèn hoa đăng; đây cũng là thời điểm chư Tăng Ni bắt đầu mùa An cư kiết hạ kéo dài đến Rằm tháng Bảy.

Lễ Vu Lan có những nghi thức đặc trưng nào?

Vào Rằm tháng Bảy, các chùa tổ chức lễ cài hoa hồng lên áo Phật tử (đỏ cho người còn cha mẹ, trắng cho người đã khuất cha hoặc mẹ), tụng kinh Vu Lan – Mục Liên Sám Pháp, phóng sinh và cúng thí thực.

Lễ hội chùa chiền giữa ba miền Bắc – Trung – Nam khác nhau ra sao?

Miền Bắc thiên về trẩy hội hành hương quy mô lớn như hội chùa Hương, hội Yên Tử; miền Trung nổi bật với lễ hội Quán Thế Âm – Ngũ Hành Sơn; miền Nam có thêm hệ thống lễ hội riêng của cộng đồng Khmer (Chol Chnam Thmay, Sene Dolta, Ok Om Bok) và người Hoa.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *