Hoạt động Phật Giáo

Hệ Phái Khất Sĩ Tại Việt Nam

Tổ sư Minh Đăng Quang: cuộc đời sáng lập và sự vắng bóng bí ẩn

Hệ phái Khất Sĩ là một trong những dòng truyền thừa Phật giáo mang đậm dấu ấn bản địa Việt Nam, hình thành tại vùng Nam Bộ vào giữa thế kỷ XX. Người khai sáng là Tổ sư Minh Đăng Quang, thế danh Nguyễn Thành Đạt, sinh ngày 26 tháng 9 năm 1923 tại làng Phú Hậu, tỉnh Vĩnh Long (nay thuộc ấp 6, xã Hậu Lộc, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long). Thân mẫu qua đời sớm, tuổi thơ gắn liền với không khí thôn dã miền Tây Nam Bộ đã hun đúc trong ông một tâm hồn hướng đạo. Năm 15 tuổi (1938), ông nhiều lần xin cha cho xuất gia nhưng không được chấp thuận, nên đã sang Nam Vang (Phnom Penh, Campuchia) tìm thầy học đạo, thọ giáo với một vị sư người Khmer tên Lục Tà Keo trong khoảng bốn năm, tiếp xúc với truyền thống Phật giáo Nam Tông Theravāda. Trở về quê nhà năm 1941, ông tiếp tục tự nghiên cứu kinh tạng Đại thừa.

Bước ngoặt quyết định đến vào năm 1944, khi ông tham thiền nhập định suốt bảy ngày đêm tại núi Mũi Nai (Hà Tiên) và đạt được sự giác ngộ mà sau này ông gọi là “thuyền bát nhã đã vào bờ”. Sau thời gian hành đạo tại vùng Thất Sơn, ông thọ giới Sa di tại chùa Linh Bửu (Mỹ Tho) và đến năm 1946 thọ Cụ túc giới, chính thức trở thành một vị Tỳ kheo mang chí nguyện riêng. Từ năm 1944, ông bắt đầu công khai truyền bá một con đường tu tập mới, lấy tôn chỉ “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp – Đạo Phật Khất Sĩ Việt Nam” làm kim chỉ nam, chủ trương khôi phục đời sống du phương khất thực giản dị như thời Đức Phật còn tại thế, đồng thời giữ gìn giáo lý Đại thừa. Chỉ trong khoảng mười năm hành đạo (1944-1954), Tổ sư đã đi khắp các tỉnh miền Tây và miền Đông Nam Bộ, xây dựng hơn hai mươi tịnh xá, đào tạo hàng trăm Tăng Ni đệ tử và hướng dẫn hàng vạn tín đồ quy ngưỡng.

Một trong những chi tiết đặc biệt và còn nhiều ẩn số nhất trong lịch sử hệ phái Khất Sĩ là sự “vắng bóng” của Tổ sư Minh Đăng Quang. Theo các tư liệu của hệ phái, vào ngày 1 tháng 2 năm Giáp Ngọ (1954), trong lúc đang trên đường hành đạo qua các tỉnh miền Tây – theo nhiều nguồn truyền lại là trên lộ trình từ Sa Đéc đi Cần Thơ để thuyết pháp – Tổ sư đã đột ngột biến mất không để lại dấu tích, giữa bối cảnh tình hình chính trị – quân sự miền Nam những năm cuối thời Pháp thuộc hết sức phức tạp. Các đệ tử và tín đồ thời đó tìm kiếm khắp nơi nhưng không có kết quả, và từ đó đến nay nguyên nhân cũng như nơi Ngài dừng bước vẫn là một bí ẩn chưa có lời giải đáp chính thức. Hệ phái dùng từ “vắng bóng” thay cho “qua đời” bởi không có di hài hay bằng chứng xác thực nào về sự ra đi của Ngài.

Sự kiện này, dù mang màu sắc huyền bí, lại trở thành một cột mốc tinh thần quan trọng: hằng năm vào đúng ngày 1 tháng 2 âm lịch, toàn thể các giáo đoàn và tịnh xá Khất Sĩ trên khắp cả nước đều tổ chức đại lễ tưởng niệm ngày Tổ sư vắng bóng, xem đây là dịp để ôn lại công hạnh hoằng pháp và nhắc nhở hàng Tăng Ni, Phật tử giữ vững chí nguyện “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp” mà Ngài đã để lại.

Bộ Chơn Lý và tư tưởng Nhất Nguyên

Trong suốt mười năm hành đạo ngắn ngủi, Tổ sư Minh Đăng Quang đã để lại một di sản tư tưởng đồ sộ: bộ Chơn Lý, gồm 69 bài giảng được biên soạn dưới dạng văn vần và văn xuôi giản dị, dễ hiểu, phù hợp với tâm thức người Việt Nam bình dân. Chơn Lý không chỉ trình bày lại tinh yếu của Tam Tạng kinh điển (Kinh, Luật, Luận) mà còn thể hiện một hệ thống triết lý riêng mang tên “Nhất Nguyên”, trong đó Tổ sư chủ trương quy mọi pháp về một gốc chân lý duy nhất, dung thông giữa các tông phái, giữa đời và đạo, giữa hình thức Nam truyền và nội dung Bắc truyền. Tư tưởng cốt lõi được gói trong khẩu hiệu “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp – Đạo Phật Khất Sĩ Việt Nam”, lấy việc hành trì Giới – Định – Tuệ làm tôn chỉ tu học, lấy đời sống thiểu dục tri túc, tam y nhất bát (ba y, một bình bát) làm nếp sống mẫu mực của người xuất gia.

Chơn Lý đến nay vẫn được xem là bộ “kinh” căn bản, là giáo trình tu học bắt buộc của Tăng Ni trong hệ phái, được giảng dạy tại các tịnh xá và trường hạ, đồng thời là đối tượng nghiên cứu của nhiều học giả Phật học trong và ngoài nước khi tìm hiểu về tư tưởng Phật giáo bản địa Việt Nam.

Nếp sống khất thực – sự dung hợp Nam Tông và Bắc Tông

Điểm làm nên bản sắc riêng biệt, dễ nhận diện nhất của hệ phái Khất Sĩ chính là sự dung hợp hài hòa giữa hình thức tu tập của Phật giáo Nam Tông (Theravāda) và nội dung giáo lý của Phật giáo Bắc Tông (Đại thừa). Về hình thức, chư Tăng Ni Khất Sĩ noi theo đúng truyền thống nguyên thủy của Tăng đoàn thời Đức Phật: mỗi buổi sáng, các vị đắp y vàng (y phấn tảo, màu vàng đất hoặc vàng sậm), đi chân đất, tay ôm bình bát, lặng lẽ đi từng nhà trong xóm làng để khất thực – tức xin thức ăn cúng dường từ Phật tử, không chọn lựa, không đòi hỏi món ngon hay dở. Một ngày chỉ dùng đúng một bữa vào giữa trưa (ngọ thực), tuyệt đối không ăn sau giờ ngọ. Đời sống thường giản đơn, ít của cải, không tích trữ, mỗi vị chỉ có tam y nhất bát làm sở hữu.

Tuy hình thức bên ngoài gần giống Nam Tông, nhưng về giáo lý và kinh điển tu học, hệ phái Khất Sĩ lại đi theo tinh thần Đại thừa Bắc Tông, với bộ Chơn Lý làm nền tảng, có niệm Phật, trì chú, tin vào các cõi Tịnh độ và chư vị Bồ Tát – những yếu tố đặc trưng của Phật giáo Bắc truyền. Chính sự kết hợp “hình thức Nam Tông – nội dung Bắc Tông” độc đáo này đã khiến hệ phái Khất Sĩ trở thành một hiện tượng tôn giáo bản địa riêng có của Việt Nam, không hoàn toàn trùng khớp với bất kỳ tông phái nào khác trong khu vực.

Kiến trúc tịnh xá và tháp bát giác – biểu tượng đặc trưng

Khác với các tông phái Phật giáo khác thường gọi cơ sở thờ tự là “chùa”, hệ phái Khất Sĩ gọi nơi cư trú và sinh hoạt của Tăng Ni là “tịnh xá” – hàm ý một nơi thanh tịnh, đơn sơ, không phô trương. Đặc điểm kiến trúc dễ nhận diện nhất của các tịnh xá Khất Sĩ là ngôi chánh điện – bảo tháp hình bát giác (tám cạnh, tám mặt) nhiều tầng, tượng trưng cho Bát Chánh Đạo – con đường tám nhánh dẫn đến giải thoát mà Đức Phật đã chỉ dạy. Tháp thường có nhiều tầng mái chồng lên nhau (phổ biến là 13 tầng, tượng trưng cho các giai đoạn tu tập và các pháp số trong giáo lý), bốn cửa thường để trống biểu trưng cho Từ – Bi – Hỷ – Xả, phần nền có các bậc tượng trưng cho Phật – Pháp – Tăng. Giữa tháp thường đặt tượng Đức Phật Thích Ca và nơi tôn trí kinh tạng.

Kiến trúc tháp bát giác tại Pháp viện Minh Đăng Quang
Kiến trúc bát giác nhiều tầng đặc trưng của hệ phái Khất Sĩ, tượng trưng cho Bát Chánh Đạo. Ảnh: mia.vn.

Nhờ hình dáng bát giác đặc trưng với các tầng mái cong vút màu vàng, chỉ cần nhìn qua kiến trúc, người ta có thể nhận ra ngay một cơ sở thờ tự thuộc hệ phái Khất Sĩ giữa muôn vàn ngôi chùa truyền thống khác trên khắp cả nước, từ những tịnh xá nhỏ đơn sơ ở vùng quê Tây Nam Bộ đến các pháp viện quy mô lớn tại đô thị.

Hệ thống giáo đoàn sau ngày Tổ sư vắng bóng

Sau sự kiện Tổ sư Minh Đăng Quang vắng bóng năm 1954, hàng đệ tử lớn của Ngài đã tiếp tục công cuộc hoằng pháp, dần phân thành nhiều giáo đoàn hoạt động tương đối độc lập về địa bàn và tổ chức, song vẫn cùng chung một gốc tôn chỉ. Đến nay hệ phái Khất Sĩ tại Việt Nam được biết đến với sáu giáo đoàn chính, thường gọi tắt là Giáo đoàn I đến Giáo đoàn VI:

Giáo đoàn I do chính Tổ sư Minh Đăng Quang khai lập từ năm 1944, sau khi Tổ sư vắng bóng được Nhị tổ, Pháp sư Giác Chánh kế thừa lãnh đạo, hiện có khoảng hai mươi tịnh xá, lấy tịnh xá Ngọc Viên (Vĩnh Long) làm tổ đình. Giáo đoàn II do các Trưởng lão Giác Tánh và Giác Tịnh dẫn dắt, hoạt động mạnh ở các tỉnh Hàm Tân, Phan Thiết, Khánh Hòa, Quy Nhơn với khoảng mười lăm tịnh xá. Giáo đoàn III do Trưởng lão Giác An lãnh đạo, phát triển địa bàn Tây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum). Giáo đoàn IV do Pháp sư Giác Nhiên sáng lập và dẫn dắt, có địa bàn trải rộng ở cả miền Đông và miền Tây Nam Bộ, là giáo đoàn đã khai sơn Pháp viện Minh Đăng Quang tại Sài Gòn. Giáo đoàn V do Trưởng lão Giác Lý thành lập năm 1960, với khoảng hai mươi tịnh xá, tịnh thất. Giáo đoàn VI do Hòa thượng Giác Huệ sáng lập năm 1962, có khoảng mười tám tịnh xá, trụ xứ chính tại tịnh xá Lộc Uyển (Quận 6, TP.HCM). Mỗi giáo đoàn tuy có hệ thống tổ chức, nhân sự và địa bàn riêng, nhưng đều thống nhất về Chơn Lý, về giới luật và về tôn chỉ “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp” do Tổ sư để lại.

Những tịnh xá tiêu biểu của hệ phái

Trải qua hơn tám mươi năm hình thành và phát triển, hệ phái Khất Sĩ đã xây dựng được một mạng lưới tịnh xá rộng khắp, trong đó nổi bật nhất là Pháp viện Minh Đăng Quang, nằm tại số 55 xa lộ Hà Nội, phường An Phú, TP. Thủ Đức, TP.HCM. Pháp viện do Pháp sư Giác Nhiên, vị Trưởng giáo đoàn IV, sáng lập năm 1968, ban đầu chỉ là những dãy nhà tre nứa đơn sơ. Sau phong trào trồng cây tôn tạo cảnh quan năm 1989 và cuộc đại trùng tu hoàn thành năm 2009, Pháp viện trở thành một công trình kiến trúc Phật giáo hoành tráng, với bốn bảo tháp bát giác màu vàng đối xứng quanh chánh điện (hai bảo tháp Ca Diếp và Xá Lợi cao chín tầng khoảng 37 mét, hai bảo tháp phía sau cao mười ba tầng khoảng 49 mét dùng để an trí tro cốt), cùng tượng Đức Phật Thích Ca bằng gỗ cao 7,2 mét được xem là một trong những tượng Phật gỗ lớn nhất Việt Nam. Năm 2019, Pháp viện xác lập bốn kỷ lục Việt Nam về kiến trúc Phật giáo, trở thành trung tâm hoằng pháp và sinh hoạt chung tiêu biểu của toàn hệ phái.

Pháp viện Minh Đăng Quang tại TP.HCM
Pháp viện Minh Đăng Quang – trung tâm hoằng pháp quy mô lớn của hệ phái Khất Sĩ tại TP. Thủ Đức, TP.HCM. Ảnh: mia.vn.

Nếu Pháp viện Minh Đăng Quang là biểu tượng hiện đại và quy mô của hệ phái, thì Tịnh xá Ngọc Viên tại thị xã Vĩnh Long lại mang giá trị lịch sử đặc biệt: đây là tịnh xá Khất Sĩ đầu tiên của Việt Nam, được Tổ sư Minh Đăng Quang kiến tạo từ cuối năm 1948. Cây bồ đề do chính Tổ sư trồng năm 1948 vẫn còn tồn tại trong khuôn viên, cùng với “Cốc Tổ sư” – nơi lưu giữ pháp cụ, bút tích và hình ảnh của Ngài. Theo các tư liệu của hệ phái, Ngọc Viên cũng là nơi Tổ sư dừng chân lần cuối trước khi vắng bóng vào năm 1954, nên được xem là tổ đình, trung tâm hoằng khai giáo pháp của toàn sơn môn hệ phái và là nơi Giáo đoàn I luôn hướng về tưởng nhớ công hạnh Tổ sư. Ngoài hai cơ sở nêu trên, hệ phái còn nhiều tịnh xá tiêu biểu khác như Tịnh xá Trung Tâm (quận Bình Thạnh, TP.HCM) và Tịnh xá Ngọc Phương (Gò Vấp, TP.HCM) – trụ xứ của Giáo hội Ni giới Khất Sĩ.

Ni giới Khất Sĩ và dấu ấn của Ni trưởng Huỳnh Liên

Một nét đặc sắc khác của hệ phái Khất Sĩ là vai trò nổi bật của hàng Ni giới trong lịch sử phát triển. Trong số các đệ tử của Tổ sư Minh Đăng Quang, Ni trưởng Thích Nữ Huỳnh Liên là nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng nhất, được xem là vị Ni trưởng khai sáng và dẫn dắt Giáo hội Ni giới Khất Sĩ Việt Nam, với trụ xứ trung tâm tại Tịnh xá Ngọc Phương (Gò Vấp, TP.HCM). Ni trưởng không chỉ xây dựng một hệ thống tịnh xá dành riêng cho chư Ni phát triển vững mạnh ở khắp Nam Bộ, mà còn được biết đến là một nhà thơ, một nhân sĩ có nhiều hoạt động xã hội, đấu tranh cho hòa bình và quyền lợi của Phật giáo trong giai đoạn lịch sử nhiều biến động trước năm 1975. Sự hiện diện mạnh mẽ, có tổ chức riêng của hàng Ni giới là một điểm khác biệt đáng chú ý của hệ phái Khất Sĩ so với nhiều tông phái Phật giáo khác tại Việt Nam, nơi vai trò lãnh đạo của chư Ni thường mờ nhạt hơn.

Gia nhập Giáo hội Phật giáo Việt Nam và hiện trạng ngày nay

Trước năm 1975, các giáo đoàn Khất Sĩ từng quy tụ dưới một tổ chức chung mang tên Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam. Đến năm 1981, khi Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) được thành lập trên cơ sở thống nhất các hệ phái, tổ chức, hội đoàn Phật giáo trong cả nước, hệ phái Khất Sĩ là một trong chín tổ chức, giáo hội, hệ phái sáng lập nên GHPGVN (cùng với Hội Phật giáo Thống nhất Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Giáo hội Phật giáo Cổ truyền Việt Nam, Ban Liên lạc Phật giáo Yêu nước TP.HCM và các hội, hệ phái khác). Đại diện tiêu biểu của hệ phái trong quá trình này là Hòa thượng Giác Toàn, người có nhiều đóng góp trong việc điều hòa, kết nối giữa hệ phái Khất Sĩ với các truyền thống Phật giáo khác trong ngôi nhà chung GHPGVN, và hiện giữ nhiều trọng trách trong Hội đồng Trị sự GHPGVN.

Về quy mô hiện nay, theo các thống kê được công bố trong giới nghiên cứu Phật học, hệ phái Khất Sĩ tại Việt Nam có khoảng trên 500 tịnh xá, với hàng nghìn Tăng Ni đang tu học và hành đạo, tập trung đông đảo nhất ở các tỉnh, thành Nam Bộ và Tây Nam Bộ – nơi hệ phái khởi phát, như Vĩnh Long, Tiền Giang, Bến Tre, Cần Thơ, Sa Đéc (Đồng Tháp), TP.HCM… Từ sau những năm 2000, hệ phái cũng mở rộng ra miền Trung, Tây Nguyên và cả miền Bắc, đồng thời phát triển ra nước ngoài với hàng chục tịnh xá tại Hoa Kỳ, Úc, Canada, phục vụ cộng đồng người Việt xa quê. Về mặt văn hóa – xã hội, hệ phái được đánh giá là đã góp phần quan trọng khôi phục và duy trì nền tảng đạo đức, đời sống tâm linh giản dị cho các cộng đồng dân cư nông thôn Nam Bộ trong những giai đoạn xã hội nhiều biến động, đồng thời tích cực tham gia công tác giáo dục Tăng tài, từ thiện xã hội, khám bệnh phát thuốc miễn phí và các hoạt động Phật sự lớn như Đại lễ Vu Lan, Đại lễ tưởng niệm Tổ sư vào ngày 1 tháng 2 âm lịch hằng năm.

Lời kết

Từ một con đường tu tập do một vị Tổ sư trẻ tuổi khai mở giữa vùng sông nước Nam Bộ cách đây hơn tám mươi năm, hệ phái Khất Sĩ đã phát triển thành một trong những dòng truyền thừa Phật giáo có bản sắc riêng biệt và sức sống bền vững nhất tại Việt Nam. Sự dung hợp độc đáo giữa hình thức du phương khất thực của Phật giáo Nam Tông và nội dung giáo lý Đại thừa qua bộ Chơn Lý, cùng với kiến trúc tịnh xá – tháp bát giác dễ nhận diện, hệ thống sáu giáo đoàn kế thừa có tổ chức, và vai trò đặc biệt của hàng Ni giới, đã tạo nên một diện mạo Phật giáo “made in Vietnam” vừa gần gũi, giản dị, vừa mang chiều sâu triết lý. Bí ẩn chưa có lời giải về sự vắng bóng của Tổ sư Minh Đăng Quang năm 1954 có lẽ sẽ còn mãi là một dấu lặng linh thiêng trong lịch sử hệ phái, nhưng chính tôn chỉ “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp” mà Ngài để lại vẫn tiếp tục được hàng vạn Tăng Ni, Phật tử Khất Sĩ gìn giữ và truyền trao qua từng thế hệ, từ những tịnh xá đơn sơ miền Tây Nam Bộ đến các trung tâm hoằng pháp quy mô lớn giữa lòng đô thị ngày nay.

Câu hỏi thường gặp

Hệ phái Khất Sĩ do ai sáng lập và khi nào?

Tổ sư Minh Đăng Quang (thế danh Nguyễn Thành Đạt, sinh năm 1923 tại Vĩnh Long) khai sáng hệ phái từ năm 1944, với tôn chỉ “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp – Đạo Phật Khất Sĩ Việt Nam”.

“Tổ sư vắng bóng” nghĩa là gì?

Ngày 1 tháng 2 năm Giáp Ngọ (1954), Tổ sư Minh Đăng Quang đột ngột biến mất không để lại dấu tích trong lúc hành đạo qua miền Tây. Hệ phái dùng từ “vắng bóng” thay cho “qua đời” vì không có di hài hay bằng chứng xác thực, và tổ chức đại lễ tưởng niệm vào đúng ngày này mỗi năm.

Vì sao hệ phái Khất Sĩ gọi nơi tu là “tịnh xá” và có tháp bát giác?

“Tịnh xá” hàm ý một nơi thanh tịnh, đơn sơ. Chánh điện thường là bảo tháp bát giác (tám cạnh) nhiều tầng, tượng trưng cho Bát Chánh Đạo – đặc điểm kiến trúc dễ nhận diện nhất của hệ phái.

Hệ phái Khất Sĩ hiện có bao nhiêu giáo đoàn, tịnh xá?

Sáu giáo đoàn (Giáo đoàn I đến VI) được các đệ tử lớn của Tổ sư thành lập sau năm 1954, với trên 500 tịnh xá trên cả nước, cùng hàng chục tịnh xá tại Hoa Kỳ, Úc, Canada.

Bộ Chơn Lý là gì?

Di sản tư tưởng gồm 69 bài giảng do Tổ sư Minh Đăng Quang biên soạn, trình bày triết lý “Nhất Nguyên”, đến nay vẫn là giáo trình tu học căn bản của Tăng Ni trong hệ phái.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *