Dòng chảy lịch sử: Phật giáo Nguyên thủy trên vùng đất Nam Bộ
Khác với Phật giáo Bắc Tông (Đại thừa) phổ biến ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam, cộng đồng người Khmer ở Nam Bộ theo Phật giáo Nam Tông (Theravada) – dòng Phật giáo Nguyên thủy gần với kinh điển Pali cổ xưa nhất. Theo nhiều nhà nghiên cứu, Phật giáo Nguyên thủy đã du nhập vào vùng đất Nam Bộ cùng với quá trình định cư của người Khmer từ rất sớm, có tài liệu cho rằng từ khoảng thế kỷ XIII, theo con đường truyền giáo từ Sri Lanka qua Myanmar, Thái Lan rồi vào Campuchia, từ đó lan tỏa vào vùng đồng bằng sông Cửu Long. Trước khi Phật giáo trở thành tôn giáo chủ đạo, người Khmer từng chịu ảnh hưởng sâu đậm của Bà-la-môn giáo (Hindu giáo) gắn với tầng lớp tăng lữ quý tộc Angkor, với nhiều giáo điều khắt khe khiến người lao động bình dân khó thực hành. Giáo lý Phật giáo Nguyên thủy, với tinh thần mềm mại, linh động và gần gũi đời sống thường nhật, dần thay thế vị trí độc tôn ấy một cách hòa bình, gần như không có xung đột tôn giáo lớn nào được ghi nhận trong lịch sử.
Điều thú vị là trong quá trình tiếp nhận Phật giáo, người Khmer Nam Bộ không loại bỏ hoàn toàn các tín ngưỡng dân gian bản địa như tục thờ thần Arak, Neak Tà (thần đất, thần bảo hộ phum sóc), mà khéo léo dung hợp các yếu tố Bà-la-môn giáo còn sót lại vào trong các nghi lễ Phật giáo, tạo nên một đời sống tôn giáo – tín ngưỡng vừa thống nhất vừa đa dạng, phản ánh tính cởi mở đặc trưng của Phật giáo Nguyên thủy khi “nhập thế” vào một vùng đất mới. Gắn liền với quá trình khai mở và định hình vùng đất Nam Bộ – nơi người Khmer, người Việt và người Hoa cùng cộng cư, cùng khai hoang lập ấp – ngôi chùa Khmer dần trở thành một thiết chế không thể tách rời khỏi đời sống của mỗi phum, mỗi sóc (đơn vị làng, xóm truyền thống của người Khmer).
Ngôi chùa – trái tim của phum sóc Khmer
Nếu như đối với người Việt, ngôi chùa thường chỉ là nơi thờ tự và tu học, thì đối với người Khmer Nam Bộ, ngôi chùa (wat) mang một vai trò lớn hơn rất nhiều: đó là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, văn hóa, giáo dục và cả hành chính – xã hội của cả phum sóc. Mỗi người Khmer, từ khi sinh ra đến khi qua đời, đều gắn bó với ngôi chùa của làng mình qua các nghi lễ vòng đời: lễ đặt tên, lễ cưới hỏi, các lễ tiết trong năm và cuối cùng là lễ tang – tro cốt người quá cố thường được gửi lưu giữ tại tháp trong khuôn viên chùa. Có một câu nói dân gian phản ánh rất rõ mối gắn kết này: người Khmer “sống nhờ chùa, chết gửi cốt chùa”.
Chùa cũng là nơi lưu giữ di sản chữ viết Khmer và kho tàng kinh sách lá buông (gọi là “sa tra” hay satra) – những bộ kinh được viết bằng mũi nhọn khắc lên lá cây buông phơi khô, sau đó bôi mực để chữ hiện rõ. Đây là một kỹ thuật lưu trữ tri thức độc đáo, bền vững qua hàng trăm năm, hiện đang được các nhà nghiên cứu văn hóa xem là di sản cần được nhận diện và bảo tồn khẩn cấp vì số người biết đọc chữ Khmer cổ trên lá buông ngày càng ít. Bên cạnh kinh sách, chùa Khmer còn là nơi bảo tồn nghệ thuật điêu khắc truyền thống (tượng Phật, phù điêu, hoa văn trang trí), nghệ thuật trình diễn dân gian như múa Rô Băm (một loại kịch múa mặt nạ cổ xưa, mang màu sắc cung đình, diễn lại các trích đoạn từ sử thi Riêm Kê – tức Ramayana của người Khmer) và nghệ thuật sân khấu Dù Kê (một loại hình ca kịch dân gian pha trộn giữa tuồng, cải lương và yếu tố Khmer, ra đời khoảng hơn một thế kỷ trước và vẫn được trình diễn trong các lễ hội tại chùa cho đến ngày nay). Ngoài ra, chùa còn là nơi dạy chữ Khmer miễn phí cho con em trong phum sóc, dạy nghề thủ công (mộc, nề, vẽ), và là nơi các vị sư sãi, các vị achar (người có uy tín, thông hiểu lễ nghi) đứng ra làm trung gian hòa giải khi phum sóc có mâu thuẫn, tranh chấp – ý kiến của họ thường được cộng đồng tôn trọng và nghe theo tuyệt đối.

Kiến trúc chùa Khmer – bản sắc riêng biệt giữa miền sông nước
Kiến trúc chùa Khmer Nam Bộ mang một bản sắc hoàn toàn khác biệt so với chùa Bắc Tông của người Việt, chịu ảnh hưởng sâu đậm từ nghệ thuật Angkor (Campuchia) pha trộn với điều kiện khí hậu, vật liệu và thẩm mỹ bản địa vùng sông nước Nam Bộ. Đặc trưng dễ nhận thấy nhất là hệ thống mái: mái chùa thường được làm nhiều tầng (thường là ba tầng), uốn cao vút, các đầu đao mái không cong nhẹ như chùa Việt mà vươn lên nhọn và dứt khoát, được chạm khắc tinh xảo hình rắn thần Naga nhiều đầu ở các góc mái và diềm mái – biểu tượng cho sự bảo hộ, dẫn dắt con người đến với Phật pháp.
Trên đỉnh các tháp (đặc biệt là tháp đựng cốt, dân gian hay gọi là tháp Chưn Pres) thường có hình tượng “Maha Prum” – một vị thần bốn mặt quay về bốn hướng, tượng trưng cho sự từ bi nhìn khắp bốn phương. Một biểu tượng đặc sắc khác là Reahu (hay Riehu) – hình đầu một vị thần dữ tợn đang nuốt lấy mặt trăng hoặc mặt trời, gắn với truyền thuyết nhật thực – nguyệt thực trong văn hóa Khmer, thường được đặt ở vị trí trung tâm mái hoặc cổng chùa để trừ tà. Krud (Garuda) – chim thần có đầu người, đóng vai trò đỡ các góc mái, cột, tượng trưng cho sức mạnh bảo vệ Phật pháp, xuất hiện rất phổ biến trong các chùa Khmer như một biểu tượng sức mạnh thiêng liêng. Ngoài ra, hình tượng tiên nữ Kemnar (Apsara), tượng chằn (Yeak) đứng gác cổng, và các gam màu rực rỡ – vàng, cam, đỏ, xanh lam – được sử dụng mạnh dạn trên toàn bộ công trình, khác hẳn với màu nâu, xám trầm mặc thường thấy ở chùa Bắc Tông. Khuôn viên chùa Khmer thường rộng, được trồng nhiều cây cổ thụ đặc trưng vùng Nam Bộ như thốt nốt, dầu, sao, bao quanh bởi nhiều lớp tường “la thành”, với chính điện đặt ở vị trí trung tâm, nâng cao trên nền, bên trong duy nhất chỉ thờ Phật Thích Ca – khác với chùa Việt thường thờ nhiều vị Phật và Bồ Tát cùng lúc.

Những ngôi chùa Khmer tiêu biểu ở Nam Bộ
Chùa Som Rong (Bôtum Vong Sa Som Rong), Sóc Trăng – tọa lạc tại số 367 Tôn Đức Thắng, phường 5, thành phố Sóc Trăng, được xây dựng từ năm 1785, ban đầu chỉ là một ngôi chùa đơn sơ lợp tre lá. Qua 12 đời trụ trì và nhiều lần trùng tu, chùa Som Rong ngày nay nổi bật với tông màu xám trắng vừa hiện đại vừa trang nghiêm, các chi tiết chạm trổ chim thần Krud và rắn thần Naga tinh xảo, đặc biệt là tượng Phật Thích Ca nhập Niết bàn dài khoảng 73m – một trong những tượng Phật nằm lớn nhất Việt Nam, cùng ngôi bảo tháp nhiều tầng là điểm check-in nổi tiếng của du khách gần xa.
Chùa Dơi (Mahatup / Mã Tộc), Sóc Trăng – theo thư tịch cổ, chùa được khởi công từ năm 1569, được công nhận Di tích nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1999. Chùa mang đậm kiến trúc Khmer với bốn đầu mái ngói cong chạm hình rắn Naga, hàng cột quanh chánh điện khắc hình tiên nữ Kemnar, bên trong có tượng Phật Thích Ca bằng đá nguyên khối đặt trên tòa sen cao khoảng 2m. Điểm đặc biệt làm nên tên tuổi của chùa là hàng ngàn con dơi quạ, dơi ngựa (nặng 0,5–1kg mỗi con) trú ngụ trên những cây sao, cây dầu cổ thụ trong khuôn viên suốt hàng trăm năm qua, bay đi ăn đêm từ khoảng 18 giờ và trở về vào sáng sớm.
Chùa Đất Sét (Bửu Sơn Tự), Sóc Trăng – mặc dù không phải chùa Nam Tông Khmer thuần túy (chùa do gia đình họ Ngô, người Việt gốc Hoa lập nên) nhưng thường được nhắc đến cùng các chùa Khmer trong hành trình tham quan Sóc Trăng vì nổi tiếng với hàng ngàn bức tượng nặn hoàn toàn từ đất sét, trong đó có cây nến cháy liên tục nhiều chục năm – một minh chứng cho sự giao lưu văn hóa đa tộc người đặc sắc của vùng đất Sóc Trăng.
Chùa Âng (Angkorajaborey), Trà Vinh – nằm bên quốc lộ 53, khóm 4, phường 8, thành phố Trà Vinh, được dựng từ thế kỷ X và trùng tu quy mô lớn năm 1842, được xem là một trong những ngôi chùa Khmer cổ nhất tại Trà Vinh. Chùa kết hợp nghệ thuật trang trí Khmer với phong cách màu sắc gần với đền Angkor: cổng, mái, cột và nội thất trang trí dày đặc hình đầu chim thần, tiên nữ Kemnar, thần rắn Naga, tượng chằn gác cổng; khuôn viên có nhiều cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi tạo không gian tĩnh mịch, linh thiêng.
Chùa Hang và chùa Kompong (còn gọi là chùa Sà Lôn/vùng Bảy Núi), An Giang – các ngôi chùa Khmer vùng Bảy Núi (huyện Tri Tôn, Tịnh Biên) mang nét kiến trúc dung hòa giữa đồng bằng và miền núi, nằm ẩn mình dưới chân núi, giữa những vườn cây sao, cây dầu, tạo nên quần thể chùa Khmer đặc sắc của An Giang – nơi có đông đảo đồng bào Khmer sinh sống bên cạnh Sóc Trăng và Trà Vinh. Ngoài ra, chùa Kh’leang (gần 500 năm tuổi, ở thành phố Sóc Trăng) và chùa Sà Lôn (Chén Kiểu, huyện Mỹ Xuyên, xây năm 1815, nổi bật với các mảng tường trang trí bằng mảnh gốm sứ, chén bát) cũng là những công trình tiêu biểu, thể hiện rõ sự giao thoa văn hóa Khmer – Hoa – Việt trong cùng một không gian kiến trúc.
Lễ hội truyền thống – nơi chùa trở thành trung tâm cộng đồng
Ba lễ hội lớn nhất trong năm của người Khmer Nam Bộ đều gắn liền mật thiết với ngôi chùa, biến chùa thành không gian sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng sôi động nhất của cả phum sóc trong những ngày lễ.
Chol Chnam Thmay (Tết cổ truyền, thường diễn ra giữa tháng 4 dương lịch) kéo dài ba ngày: ngày đầu (Chol Sangkran Thmay) người dân rước nước thánh từ chùa về nhà để tẩy trần, cầu bình an cho năm mới; ngày thứ hai (Wonbof – dâng cơm) các gia đình mang lễ vật, cơm, bánh trái đến chùa cúng dường sư sãi, nghe giảng kinh và làm việc từ thiện; ngày thứ ba (Lơn Săk – đắp núi cát hoặc tắm Phật) diễn ra lễ tắm tượng Phật bằng nước thơm và lễ cầu siêu cho người đã khuất. Trong suốt dịp Tết, sân chùa cũng là nơi tổ chức các trò chơi dân gian, các tiết mục múa Rô Băm, hát Dù Kê phục vụ cộng đồng.

Lễ Sene Dolta (thường vào cuối tháng 8, đầu tháng 9 âm lịch) là lễ cúng ông bà, tổ tiên – tương tự như lễ Vu Lan báo hiếu của người Việt. Vào dịp này, các gia đình Khmer mang lễ vật đến chùa, thực hiện nghi lễ rước linh hồn ông bà về nhà, cúng cơm cho người quá cố và cầu siêu, sau đó lại tổ chức lễ đưa linh hồn trở về chùa – thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” sâu sắc của cộng đồng Khmer, với ngôi chùa đóng vai trò trung gian thiêng liêng giữa người sống và người đã khuất.
Lễ Ok Om Bok (lễ cúng Trăng, diễn ra vào đêm rằm tháng 10 âm lịch) là lễ hội tạ ơn thần Mặt Trăng đã bảo vệ mùa màng, mang tính chất tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước rõ nét nhất trong ba lễ hội lớn. Phần được chờ đợi nhất của lễ hội là hội đua ghe Ngo – mỗi chiếc ghe dài 25–30m, chở 40–60 người bơi, do một hoặc nhiều chùa trong phum sóc đứng ra tổ chức đóng ghe và huấn luyện đội bơi; sư cả hoặc ban quản trị chùa làm chủ lễ cầu nguyện thần bảo hộ ghe trước khi xuất quân. Thắng – thua giữa các ghe thực chất là thắng – thua giữa danh dự các chùa, các phum sóc, nên có ý nghĩa gắn kết cộng đồng vô cùng lớn. Sóc Trăng hiện là địa phương tổ chức lễ hội Ok Om Bok – đua ghe Ngo quy mô nhất, thu hút hàng chục đội ghe từ nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ tham dự mỗi năm, và lễ hội này đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Tổ chức sư sãi và vai trò gắn kết cộng đồng
Đại diện cho Phật giáo Nam Tông Khmer tại Việt Nam là Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước – tổ chức được thành lập năm 1964 tại vùng Tây Nam Bộ trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, với mục đích ban đầu là tập hợp, đoàn kết chư tăng và tín đồ Khmer trong công cuộc đấu tranh chung của dân tộc. Sau năm 1975, Hội tiếp tục hoạt động và đến năm 1981, cùng với tám tổ chức, hệ phái Phật giáo khác trên cả nước, Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước gia nhập vào Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất, trở thành một bộ phận quan trọng của Giáo hội trong khi vẫn giữ được bản sắc tổ chức và sinh hoạt riêng theo truyền thống Nam Tông Khmer.
Hội hoạt động với vai trò là cầu nối giữa chư tăng, tín đồ Khmer với chính quyền và các đoàn thể xã hội tại địa phương, vận động sư sãi và bà con tham gia phát triển kinh tế, giữ gìn an ninh trật tự phum sóc, đồng thời là nơi định hướng, đề xuất các giải pháp về đào tạo con người, trùng tu chùa chiền và duy trì các giá trị văn hóa – tôn giáo truyền thống. Trong đời sống hằng ngày, các vị sư sãi – đặc biệt là sư cả (trụ trì) – giữ vị trí được kính trọng tuyệt đối trong phum sóc: không chỉ là người hành đạo, giảng pháp, mà còn là người cố vấn tinh thần, người hòa giải mâu thuẫn, người chủ trì các nghi lễ vòng đời và lễ hội, và với nhiều thanh niên Khmer, việc “đi tu báo hiếu” một thời gian ngắn tại chùa trước khi lập gia đình vẫn là một tập tục mang tính giáo dục nhân cách sâu sắc, được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Hiện trạng phân bố và vai trò giáo dục của chùa Khmer ngày nay
Hiện nay, cộng đồng Khmer Nam Bộ và hệ thống chùa Nam Tông Khmer phân bố tập trung chủ yếu ở các tỉnh Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, Vĩnh Long và một phần Cần Thơ, Hậu Giang, Tây Ninh. Theo số liệu được các báo đăng tải, tỉnh Trà Vinh – nơi có tỷ lệ dân số Khmer cao nhất cả nước (hơn 32% dân số tỉnh) – hiện có 142 ngôi chùa Phật giáo Nam Tông Khmer; tỉnh Sóc Trăng có 92 ngôi chùa Nam Tông đang hoạt động. Cùng với đó, An Giang (đặc biệt vùng Bảy Núi), Kiên Giang và Bạc Liêu cũng là những địa phương có số lượng đáng kể chùa Khmer, dù số liệu cụ thể từng nơi được công bố không đồng nhất giữa các nguồn. Tính chung toàn vùng Tây Nam Bộ, tổng số chùa Nam Tông Khmer được ước tính lên đến hàng trăm ngôi, là một trong những hệ thống di sản kiến trúc – tôn giáo đậm đặc và đặc sắc nhất của Việt Nam.
Về giáo dục, bên cạnh việc dạy chữ Khmer, dạy giáo lý Pali ngay tại chùa cho con em phum sóc (nhiều chùa duy trì các lớp học chữ Khmer – Pali miễn phí vào mỗi dịp hè hoặc ngoài giờ), hệ thống giáo dục Phật giáo Nam Tông Khmer còn có các trường trung cấp Phật học Nam Tông Khmer được tổ chức tại Cần Thơ và Trà Vinh, đào tạo tăng sinh ở trình độ cao hơn, cùng các trường phổ thông dân tộc nội trú dành cho con em đồng bào Khmer tại các tỉnh có đông người Khmer sinh sống, giúp duy trì song song cả giáo dục đời thường và giáo dục Phật học – ngôn ngữ dân tộc. Sự kết hợp giữa giáo dục nhà trường và giáo dục tại chùa chính là một trong những yếu tố quan trọng giúp tiếng Khmer, chữ viết Khmer và các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng này được bảo tồn qua nhiều thế kỷ, giữa bối cảnh giao lưu văn hóa ngày càng mạnh mẽ với các dân tộc anh em khác trong vùng.
Lời kết
Phật giáo Nam Tông Khmer không đơn thuần là một tôn giáo du nhập vào Nam Bộ, mà đã trở thành một phần máu thịt, một trụ cột tinh thần không thể tách rời khỏi bản sắc văn hóa của hơn một triệu người Khmer đang sinh sống trên vùng đất Tây Nam Bộ. Từ những ngôi chùa rực rỡ sắc màu với tháp Chưn Pres vươn cao, hình tượng Reahu, Krud, rắn thần Naga uốn lượn trên mái, đến những lễ hội Chol Chnam Thmay, Sene Dolta, Ok Om Bok rộn ràng khắp các phum sóc mỗi năm, tất cả đều xoay quanh một trung tâm duy nhất: ngôi chùa – nơi lưu giữ chữ viết, kinh sách lá buông, nghệ thuật Rô Băm, Dù Kê, và cũng là nơi nuôi dưỡng đạo lý sống của cả cộng đồng qua bao thế hệ. Với sự đồng hành của Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước trong khuôn khổ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cùng hệ thống hàng trăm ngôi chùa trải rộng từ Sóc Trăng, Trà Vinh đến An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu, Phật giáo Nam Tông Khmer hôm nay vẫn đang tiếp tục là mạch nguồn nuôi dưỡng và bảo tồn một trong những di sản văn hóa – tôn giáo đặc sắc, giàu bản sắc nhất của Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Ngôi chùa có vai trò gì trong đời sống người Khmer Nam Bộ?
Chùa (wat) là trung tâm tôn giáo, văn hóa, giáo dục và hành chính – xã hội của cả phum sóc, nơi diễn ra các nghi lễ vòng đời và lưu giữ kinh lá buông (satra). Dân gian có câu phản ánh mối gắn kết này: người Khmer “sống nhờ chùa, chết gửi cốt chùa”.
Kiến trúc chùa Khmer khác chùa Bắc Tông như thế nào?
Mái chùa Khmer thường nhiều tầng, đầu đao vươn nhọn dứt khoát, chạm khắc rắn thần Naga, hình tượng Reahu, chim thần Krud và tiên nữ Kemnar, với màu sắc rực rỡ vàng – cam – đỏ. Chính điện chỉ thờ duy nhất Phật Thích Ca, khác với chùa Việt thường thờ nhiều vị Phật và Bồ Tát.
Ba lễ hội lớn nhất của người Khmer Nam Bộ gắn với chùa là gì?
Chol Chnam Thmay (Tết cổ truyền, giữa tháng 4 dương lịch), Sene Dolta (lễ cúng ông bà, cuối tháng 8 – đầu tháng 9 âm lịch) và Ok Om Bok (lễ cúng Trăng với hội đua ghe Ngo, đêm rằm tháng 10 âm lịch).
Tỉnh nào có nhiều chùa Nam Tông Khmer nhất?
Trà Vinh dẫn đầu với 142 ngôi chùa (hơn 32% dân số tỉnh là người Khmer), kế đến là Sóc Trăng với 92 ngôi chùa; ngoài ra còn tập trung tại An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, Vĩnh Long.
Chùa Dơi ở Sóc Trăng nổi tiếng vì điều gì?
Khởi dựng từ năm 1569 và được công nhận Di tích nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1999, chùa Dơi (Mahatup) nổi tiếng vì hàng ngàn con dơi quạ, dơi ngựa trú ngụ trên những cây cổ thụ trong khuôn viên suốt hàng trăm năm qua.