Bối cảnh: Nam Tông Kinh và sự phân biệt với Nam Tông Khmer
Trong bản đồ các hệ phái Phật giáo Việt Nam, bên cạnh Phật giáo Bắc Tông (Đại thừa) chiếm đa số, còn có một dòng chảy mang đậm màu sắc Phật giáo Nguyên thủy (Theravāda) do chính người Việt tiếp nhận, hành trì và truyền bá – đó là Hệ phái Phật giáo Nam Tông Kinh. Tên gọi “Nam Tông Kinh” xuất hiện chính thức từ khoảng năm 2010, nhằm phân biệt rõ với Phật giáo Nam Tông Khmer – hệ phái Theravāda truyền thống, lâu đời của đồng bào dân tộc Khmer ở Nam Bộ, gắn liền với ngôi chùa và sinh hoạt văn hóa cộng đồng Khmer từ nhiều thế kỷ trước.
Nếu Nam Tông Khmer là Phật giáo bản địa của một dân tộc, được truyền thừa qua nhiều thế kỷ bằng tiếng Khmer và chữ Pali theo mẫu tự Khmer, thì Nam Tông Kinh lại là một hiện tượng tôn giáo – lịch sử khác hẳn: đó là việc người Kinh (Việt) chủ động tiếp nhận giáo pháp Nguyên thủy từ Campuchia vào cuối thập niên 1930, dịch thuật kinh điển ra tiếng Việt, xây dựng chùa tháp theo kiến trúc riêng và hình thành một tăng đoàn người Kinh tu theo truyền thống Theravāda. Hai hệ phái có cùng gốc giáo lý Pali nhưng khác nhau về thành phần tín đồ, ngôn ngữ hành lễ, lịch sử hình thành và hệ thống tổ chức, nên trong các văn bản của Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) hiện nay, Nam Tông Kinh và Nam Tông Khmer luôn được liệt kê là hai hệ phái độc lập, song hành.
Con đường du nhập: cư sĩ Nguyễn Văn Hiểu và Hòa thượng Hộ Tông
Câu chuyện của Nam Tông Kinh bắt đầu không phải từ một vị tăng, mà từ những cư sĩ trí thức người Việt sinh sống ở Campuchia. Trong thập niên 1930, hai cư sĩ Nguyễn Văn Hiểu và Lê Văn Giảng – những người Việt làm việc và sinh sống tại Phnom Penh – đã tiếp xúc với Phật giáo Nguyên thủy Khmer, tham gia cải sửa chùa Sùng Phước (Phnom Penh) thành một tu viện Theravāda vào năm 1936. Chính nơi đây, hạt giống của một nền Phật giáo Nguyên thủy dành cho người Kinh đã được gieo trồng.
Năm 1938, với sự hỗ trợ đất đai của gia đình ông Bùi Ngươn Hứa (hiến khoảng 3 hecta đất), cư sĩ Nguyễn Văn Hiểu đã cho xây dựng ngôi Tam Bảo Nguyên thủy đầu tiên của người Kinh tại vùng Gò Dưa, Thủ Đức (Sài Gòn), đặt tên là chùa Bửu Quang. Đây được xem là cái nôi, là ngôi chùa Nam Tông Kinh đầu tiên trên đất Việt. Đến năm 1940, ông Lê Văn Giảng chính thức xuất gia tại Campuchia, thọ giới Sa-di rồi Tỳ-kheo, được ban pháp danh Hộ Tông (Vansarakkhita). Từ đây, Hòa thượng Hộ Tông – thế danh Lê Văn Giảng (1893–1981) – trở về Sài Gòn, trực tiếp dẫn dắt tăng chúng tại chùa Bửu Quang và được hậu thế suy tôn là Sơ tổ của Phật giáo Nguyên thủy Việt Nam (Nam Tông Kinh).
Năm 1952, Hòa thượng Hộ Tông cùng với vị sư cả chùa Mahamontrey (Campuchia) đã chủ trì lễ kết giới Sīmā (ranh giới làm lễ Tăng sự) tại chùa Bửu Quang – một nghi thức có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, chính thức xác lập nơi đây là một địa điểm hợp pháp để tổ chức các Tăng sự như truyền giới, an cư theo đúng Luật Nguyên thủy. Ngài cũng là dịch giả, tác giả của nhiều tác phẩm nền tảng như “Luật Xuất Gia” (1943), góp phần đặt nền móng giáo lý và giới luật cho tăng đoàn người Kinh non trẻ thời ấy.
Những vị cao tăng góp công hoằng pháp
Song hành với Hòa thượng Hộ Tông là một thế hệ các vị xuất gia đầu tiên, được xem là những cột trụ sáng lập của hệ phái. Ông Ngô Bảo Hộ xuất gia năm 1937 với pháp danh Thiện Luật; ông Hồ Văn Viên xuất gia năm 1938 với pháp danh Huệ Nghiêm; và ông Phạm Văn Tông xuất gia năm 1940 với pháp danh Bửu Chơn. Cùng với Hòa thượng Hộ Tông, bốn vị này thường được nhắc đến như những bậc khai sơn đặt nền cho Phật giáo Nguyên thủy người Kinh.
Hòa thượng Bửu Chơn (Phạm Văn Tông) sau này trở thành một dịch giả, học giả Pali uyên bác, để lại nhiều công trình như “Tự điển Pali – Việt giản lược”, các bản dịch về Thanh Tịnh Giới, Định luật thiên nhiên của vũ trụ (Niyāma)… Ngài cũng từng đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo cao cấp trong Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam. Hòa thượng Giới Nghiêm là một vị Tăng thống có ảnh hưởng lớn, người dịch nhiều bộ kinh Nikāya và trước tác về thiền Tứ Niệm Xứ – Minh Sát Tuệ; ngài viên tịch năm 1984. Ngoài ra, hệ phái còn ghi nhận công hạnh của các vị như Hòa thượng Hộ Giác (1928–2012), Hòa thượng Siêu Việt (trụ trì Thích Ca Phật Đài, Bà Rịa – Vũng Tàu), Hòa thượng Pháp Tri, Tối Thắng, Ẩn Lâm, Pháp Lạc, Thiện Tâm, Viên Minh, Bửu Chánh, Hộ Nhẫn, Kim Minh – những vị đã nối tiếp nhau gìn giữ, phát triển pháp môn Nguyên thủy qua nhiều thập niên đầy biến động của lịch sử dân tộc.
Ở miền Trung, phong trào cũng lan rộng: năm 1955, Hội Phật giáo Nguyên thủy Việt Nam Trung phần được phép thành lập, đặt trụ sở tại chùa Tam Bảo (Đà Nẵng), với sự hộ trì tích cực của Phật tử tại Đà Nẵng và Huế, góp phần đưa Nam Tông Kinh ra khỏi phạm vi Sài Gòn – Nam Bộ để hiện diện ở dải đất miền Trung.
Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam: từ tổ chức riêng đến hội nhập Giáo hội Phật giáo Việt Nam
Trải qua nhiều giai đoạn đổi tên gắn với thời cuộc, hệ phái đã lần lượt được biết đến dưới các danh xưng: giai đoạn 1938–1957 gọi là “Đạo Phật Thích Ca”; từ 1957 chính quyền đương thời chuẩn y cho thành lập Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam, hoạt động chính thức với tư cách một giáo hội độc lập. Năm 1958, Đại hội đầu tiên được tổ chức tại chùa Kỳ Viên (Sài Gòn) đã suy cử Hòa thượng Hộ Tông làm Tăng thống nhiệm kỳ đầu tiên (1958–1961), cùng một Ban Chưởng quản gồm Tăng thống, Phó Tăng thống, Tổng thư ký, Phó thư ký, các cố vấn và kiểm soát – một mô hình tổ chức khá chặt chẽ cho một hệ phái còn non trẻ.
Năm 1963, trong Pháp nạn chống chính sách kỳ thị tôn giáo, Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam đã đồng hành cùng các hệ phái Phật giáo khác tham gia phong trào tranh đấu, để rồi cùng góp phần hình thành Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất (thành lập cuối năm 1963 – đầu năm 1964). Tuy nhiên, đến năm 1967, dưới sự quyết định của Tăng thống Giới Nghiêm cùng một số trưởng lão, Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam đã rút ra khỏi Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất để hoạt động độc lập trở lại – một quyết định không nhận được sự đồng thuận tuyệt đối trong nội bộ Tăng Ni hệ phái vào thời điểm đó.
Bước ngoặt lớn tiếp theo diễn ra năm 1981, khi Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam tích cực tham gia vận động, cùng các tổ chức, hệ phái Phật giáo khác trên cả nước hợp nhất thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) – tổ chức Phật giáo duy nhất đại diện cho Tăng Ni, Phật tử cả nước hiện nay. Từ đó, hệ phái không còn là một giáo hội riêng mà trở thành một trong các hệ phái thành viên của GHPGVN, duy trì bản sắc Nguyên thủy nhưng sinh hoạt trong khuôn khổ tổ chức chung. Nhiều vị tôn đức của hệ phái như Hòa thượng Giới Nghiêm, Siêu Việt, Thiện Tâm… đã đảm nhiệm các cương vị quan trọng trong Hội đồng Chứng minh, Hội đồng Trị sự GHPGVN qua nhiều nhiệm kỳ từ 1981 đến nay. Kể từ khoảng năm 2010, để phân định rõ ràng với hệ phái Nam Tông Khmer cùng sinh hoạt trong GHPGVN, tên gọi “Hệ phái Phật giáo Nam Tông Kinh” chính thức được sử dụng rộng rãi.
Giáo lý và pháp hành đặc trưng
Về mặt giáo lý, Nam Tông Kinh lấy Tam Tạng Kinh điển Pali (Tipiṭaka) – gồm Kinh tạng (Sutta), Luật tạng (Vinaya) và Luận tạng (Abhidhamma) – làm nền tảng tu học duy nhất, khác với Bắc Tông vốn dựa trên hệ thống kinh điển Đại thừa bằng Hán tạng. Trong suốt lịch sử hình thành, các vị cao tăng của hệ phái đã dành nhiều công sức để phiên dịch Tam Tạng Pali sang tiếng Việt, giúp Phật tử người Kinh tiếp cận trực tiếp lời dạy được xem là gần nguyên bản nhất của Đức Phật.
Về giới luật, chư Tăng Nam Tông Kinh hành trì theo đúng 227 điều giới của Tỳ-kheo theo Luật tạng Pali (Theravāda), nghiêm ngặt hơn so với số lượng giới điều mà Tăng sĩ Bắc Tông thọ trì theo các bộ luật Đại thừa – Trung Hoa. Về hình thức bên ngoài, Tăng sĩ Nam Tông Kinh đắp y màu vàng (hoặc màu đất), mang bình bát đi khất thực, để lộ một bên vai – đúng theo truyền thống của Phật giáo Nguyên thủy các nước Nam Á, Đông Nam Á (Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka, Lào, Campuchia). Về điện thờ, chùa Nam Tông Kinh có đặc điểm khác biệt rất dễ nhận ra so với chùa Bắc Tông: chánh điện chỉ thờ duy nhất tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (thường theo các tư thế: ngồi thiền định, đứng, nằm), không có hệ thống tượng thờ nhiều vị Phật, Bồ Tát, La Hán, Hộ pháp… dày đặc như các chùa Bắc Tông.

Về pháp hành, pháp môn tu tập cốt lõi và đặc trưng nhất của Nam Tông Kinh là thiền Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna) – còn gọi là thiền Minh Sát Tuệ hay Vipassanā – phương pháp quán niệm trên bốn đối tượng: thân, thọ, tâm, pháp, nhằm phát triển chánh niệm và tuệ giác, dẫn đến giải thoát. Các nghi thức sinh hoạt phổ biến khác gồm thọ Tam quy – Ngũ giới, thọ Bát quan trai giới vào các ngày trai giới, tụng kinh Pali, kinh hành (đi bộ thiền) và các buổi thuyết pháp giảng giải giáo lý Nguyên thủy bằng tiếng Việt cho Phật tử.
Những ngôi chùa Nam Tông Kinh tiêu biểu
Chùa Bửu Quang (còn gọi là chùa Gò Dưa), nằm tại khu vực Gò Dưa, Thủ Đức, TP.HCM, được xây dựng năm 1938, là Tổ đình – ngôi chùa Nam Tông Kinh đầu tiên, nơi Hòa thượng Hộ Tông từng tu học và chủ trì lễ kết giới Sīmā năm 1952. Chùa Giác Quang, xây dựng năm 1945 tại khu vực bến Bình Đông (Quận 8, TP.HCM), là ngôi chùa thứ hai của hệ phái.
Chùa Kỳ Viên (Jetavana Vihāra), tọa lạc tại số 610 Nguyễn Đình Chiểu, Quận 3, TP.HCM, nguyên được xây dựng trước năm 1922 theo kiến trúc Bắc Tông, đến năm 1954 được trùng tu và chuyển đổi sang kiến trúc, nghi thức Nguyên thủy. Đây chính là nơi diễn ra Đại hội suy cử Tăng thống đầu tiên năm 1958, và hiện là một trong những trung tâm văn hóa – trụ sở tiêu biểu của hệ phái Nam Tông Kinh, thường xuyên tiếp đón các đoàn Phật giáo Theravāda quốc tế.

Chùa Pháp Quang, xây dựng năm 1958 tại khu vực Gia Định (nay thuộc Quận 8, TP.HCM), từng là Phật học viện đầu tiên của hệ phái, nơi đào tạo nhiều thế hệ Tăng Ni. Chùa Bửu Long, khởi lập từ năm 1942 tại số 81 Nguyễn Xiển, phường Long Bình (TP. Thủ Đức – nguyên Quận 9 cũ), TP.HCM, qua đợt đại trùng tu năm 2007 với việc xây dựng bảo tháp Gotama Cetiya mang phong cách kết hợp kiến trúc Thái Lan, Ấn Độ và thời Nguyễn, đã trở thành ngôi chùa Nam Tông Kinh nổi tiếng và được biết đến rộng rãi nhất hiện nay – năm 2019 từng được tạp chí National Geographic (Mỹ) xếp vào danh sách 10 công trình kiến trúc Phật giáo đặc sắc nhất thế giới.

Ở miền Trung, chùa Tam Bảo (Đà Nẵng, lập 1953) là Tổ đình đầu tiên của hệ phái tại khu vực này; tiếp theo là chùa Tăng Quang (Gia Hội, Huế, 1956), chùa Định Quang (Huế, 1958) và Thiền Lâm (Huế, 1960) – cho thấy sự lan tỏa của Nam Tông Kinh từ Sài Gòn ra đến cố đô Huế chỉ trong vòng khoảng hai thập niên.
Hiện trạng ngày nay: quy mô, phân bố và vai trò trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam
Theo số liệu thống kê được công bố (tính đến khoảng năm 2019), cả nước hiện có 106 ngôi chùa thuộc Hệ phái Phật giáo Nam Tông Kinh trong tổng số hơn 18.000 cơ sở tự viện Phật giáo trên toàn quốc, với khoảng 1.754 Tăng Ni (trong đó có khoảng 1.100 Tăng sĩ và 654 tu nữ). So với quy mô chung của GHPGVN, đây là một hệ phái có số lượng tự viện và Tăng Ni không lớn, nhưng có vị trí và ảnh hưởng đặc biệt nhờ tính đặc trưng giáo lý – pháp hành của mình.
Về phân bố địa lý, các chùa Nam Tông Kinh tập trung đông đảo nhất tại TP.HCM và các tỉnh Nam Bộ (Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Tây Ninh, Long An, Cần Thơ…) – nơi hệ phái khởi nguồn và phát triển mạnh nhất; kế đến là khu vực miền Trung, đặc biệt là Đà Nẵng và Huế, nơi Hội Phật giáo Nguyên thủy Trung phần từng hoạt động từ năm 1955; còn tại miền Bắc, số lượng chùa và cơ sở Nam Tông Kinh khá ít, chủ yếu mới xuất hiện trong những năm gần đây theo nhu cầu tu học thiền Nguyên thủy của Phật tử ở Hà Nội và một số tỉnh thành khác.
Trong tổ chức GHPGVN hiện nay, Hệ phái Nam Tông Kinh có đại diện tham gia Hội đồng Chứng minh, Hội đồng Trị sự cùng nhiều ban, viện chuyên môn qua các kỳ Đại hội, góp phần vào công việc Phật sự chung của cả nước, đặc biệt trong các hoạt động đối ngoại với Phật giáo Theravāda quốc tế (Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka, Lào, Campuchia) nhờ sự gần gũi về truyền thống giáo lý. Đáng chú ý, năm 2017, Thái Lan đã chính thức công nhận và ghi danh Hệ phái Phật giáo Nam Tông Kinh Việt Nam là một bộ phận của cộng đồng Phật giáo Nguyên thủy thế giới – một sự kiện được xem là dấu mốc ghi nhận vị trí của hệ phái trên bản đồ Phật giáo Theravāda quốc tế.
Một điểm đáng chú ý trong những năm gần đây là sự lan rộng mạnh mẽ của phong trào tu tập thiền Vipassanā (Minh Sát Tuệ) và thiền Tứ Niệm Xứ ra ngoài phạm vi các chùa Nam Tông Kinh truyền thống. Nhiều khóa thiền Vipassanā theo truyền thống Miến Điện (dòng thiền sư Mahasi Sayadaw, Sayagyi U Ba Khin…) hay theo phương pháp của thiền sư S. N. Goenka đã được tổ chức tại nhiều thiền viện, chùa và trung tâm thiền trên cả nước, thu hút không chỉ Phật tử Nam Tông mà cả đông đảo người tu học thuộc các truyền thống Bắc Tông, cũng như người không theo tôn giáo nào nhưng quan tâm đến thực hành chánh niệm. Có thể nói, nếu như số lượng chùa Nam Tông Kinh tăng trưởng khá chậm và ổn định, thì ảnh hưởng của pháp môn thiền Nguyên thủy – di sản quý giá mà hệ phái này mang lại cho Phật giáo Việt Nam – lại đang lan tỏa ngày càng rộng và sâu hơn trong đời sống tâm linh hiện đại.
Lời kết
Từ một ngôi chùa nhỏ dựng trên đất hiến tặng ở Gò Dưa, Thủ Đức năm 1938, trải qua gần một thế kỷ với nhiều lần đổi tên tổ chức, tham gia rồi rút khỏi các phong trào thống nhất Phật giáo, Hệ phái Phật giáo Nam Tông Kinh đã khẳng định được một chỗ đứng riêng, độc đáo trong bức tranh đa dạng của Phật giáo Việt Nam. Công hạnh khai sáng của Hòa thượng Hộ Tông cùng các bậc tiền bối như Thiện Luật, Huệ Nghiêm, Bửu Chơn, Giới Nghiêm… đã để lại một di sản vừa cụ thể – hàng trăm ngôi chùa, hàng nghìn Tăng Ni, một kho tàng kinh điển Pali được Việt dịch – vừa vô hình: đó là một con đường thực hành thiền định Nguyên thủy ngày càng được đông đảo người Việt, bất kể tông môn, tìm đến như một phương pháp rèn luyện tâm trí giữa đời sống hiện đại. Đó cũng chính là giá trị bền vững nhất mà Nam Tông Kinh đã và đang góp phần bồi đắp cho nền Phật giáo nước nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nam Tông Kinh khác Nam Tông Khmer ở điểm nào?
Nam Tông Khmer là Phật giáo bản địa của dân tộc Khmer, truyền thừa qua nhiều thế kỷ bằng tiếng Khmer. Nam Tông Kinh là hiện tượng người Kinh chủ động tiếp nhận Phật giáo Nguyên thủy từ Campuchia từ cuối thập niên 1930, dịch kinh điển ra tiếng Việt và hình thành một tăng đoàn người Kinh riêng theo truyền thống Theravāda.
Ai là người khai sáng Nam Tông Kinh tại Việt Nam?
Hòa thượng Hộ Tông (thế danh Lê Văn Giảng, 1893–1981), xuất gia tại Campuchia năm 1940 và được hậu thế suy tôn là Sơ tổ của Phật giáo Nguyên thủy Việt Nam. Cùng cư sĩ Nguyễn Văn Hiểu, ông góp phần xây dựng chùa Bửu Quang năm 1938 – ngôi chùa Nam Tông Kinh đầu tiên.
Pháp môn tu tập đặc trưng nhất của Nam Tông Kinh là gì?
Thiền Tứ Niệm Xứ (Vipassanā, còn gọi Minh Sát Tuệ) – quán niệm trên thân, thọ, tâm, pháp – cùng việc hành trì 227 giới Tỳ-kheo theo Luật tạng Pali.
Hiện nay Nam Tông Kinh có bao nhiêu chùa và tăng ni?
Theo số liệu công bố khoảng năm 2019, cả nước có 106 ngôi chùa thuộc Nam Tông Kinh với khoảng 1.754 Tăng Ni, gồm khoảng 1.100 Tăng sĩ và 654 tu nữ.
Ngôi chùa Nam Tông Kinh nổi tiếng nhất hiện nay là chùa nào?
Chùa Bửu Long (TP. Thủ Đức, TP.HCM) với bảo tháp Gotama Cetiya, được tạp chí National Geographic xếp vào danh sách 10 công trình kiến trúc Phật giáo đặc sắc nhất thế giới năm 2019.