Giới thiệu chung
Phật giáo đã có mặt tại Việt Nam gần hai nghìn năm, và trong quá trình phát triển đó đã hình thành nhiều dòng, nhiều hệ phái khác nhau, mang dấu ấn lịch sử, vùng miền và cộng đồng dân tộc riêng biệt. Bài viết này tổng hợp các nhánh chính của Phật giáo tại Việt Nam hiện nay: từ Bắc Tông – Nam Tông – Khất Sĩ, đến Phật giáo trong cộng đồng người Hoa, cùng những tôn giáo bản địa Nam Bộ có cội nguồn từ Phật giáo.
Bắc Tông (Đại thừa) – dòng chủ lưu
Bắc Tông, còn gọi là Đại thừa, là dòng Phật giáo chiếm đa số tại Việt Nam, du nhập từ rất sớm qua cả đường biển (trực tiếp từ Ấn Độ) và đường bộ (qua Trung Hoa), nên mang đậm dấu ấn Thiền tông, Tịnh Độ tông và Mật tông. Một đặc điểm riêng của Phật giáo Bắc Tông Việt Nam là xu hướng dung hợp “Thiền – Tịnh – Mật song tu” trong cùng một chùa, một vị tăng, khác với sự phân chia tông phái rạch ròi như ở Nhật Bản hay Tây Tạng. Trong lòng Bắc Tông, Việt Nam có một dòng Thiền bản địa đặc sắc là Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, do vua Trần Nhân Tông sáng lập vào thế kỷ 13 sau khi nhường ngôi xuất gia, hợp nhất ba thiền phái trước đó (Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường) thành một dòng Thiền thuần Việt – biểu tượng cho tinh thần “nhập thế”, gắn đạo với đời của Phật giáo thời Trần. Song song đó, hai dòng Thiền gốc Trung Hoa là Lâm Tế và Tào Động cũng được truyền vào từ thế kỷ 17 và trở nên phổ biến tại nhiều tổ đình lớn trên cả ba miền.

Nam Tông (Nguyên thủy/Theravada) – hai nhánh Kinh và Khmer
Nam Tông tại Việt Nam chia thành hai nhánh khá khác biệt về lịch sử và cộng đồng. Nam Tông Khmer là Phật giáo Nguyên thủy truyền thống của đồng bào Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Phật giáo Campuchia và Sri Lanka, gắn liền chặt chẽ với văn hóa, ngôn ngữ, lễ hội riêng của người Khmer – ngôi chùa Khmer vừa là nơi thờ tự, vừa là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi lưu giữ chữ viết, nghệ thuật và các lễ hội truyền thống như đã được đề cập trong bài viết trước về các dịp lễ chùa. Trong khi đó, Nam Tông Kinh là một nhánh Nguyên thủy dành cho người Kinh, chính thức được truyền bá từ khoảng năm 1938 bởi Hòa thượng Hộ Tông (Vansarakkhita) – người từng tu học Nguyên thủy tại Campuchia rồi về xây dựng những ngôi chùa Nam Tông đầu tiên cho người Kinh tại Sài Gòn. Đây là một hiện tượng khá đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Đông Nam Á, vì Nam Tông Kinh là nhánh Nguyên thủy hiếm hoi phát triển chủ yếu trong một cộng đồng không phải là cư dân bản địa theo Theravada truyền thống của khu vực.

Hệ phái Khất Sĩ – sáng tạo tôn giáo thuần Việt
Hệ phái Khất Sĩ là một hệ phái Phật giáo hoàn toàn do người Việt sáng lập, ra đời năm 1944 tại Nam Bộ bởi Tổ sư Minh Đăng Quang, với tôn chỉ “Nối truyền Thích Ca Chánh Pháp”. Điểm đặc sắc của Khất Sĩ là sự dung hợp có chủ ý giữa hình thức bên ngoài của Nam Tông (du phương khất thực, đắp y vàng, đi chân đất, dùng bình bát) với giáo lý và kinh điển Đại thừa của Bắc Tông, tạo nên một con đường tu tập mang bản sắc riêng. Kiến trúc chùa Khất Sĩ cũng rất dễ nhận diện, với tháp thờ hình bát giác nhiều tầng đặc trưng (tượng trưng cho Bát Chánh Đạo), tiêu biểu là Pháp viện Minh Đăng Quang tại TP.HCM. Hiện nay hệ phái Khất Sĩ có mặt rộng khắp cả nước, đặc biệt đông đảo ở miền Nam và miền Tây Nam Bộ.

Phật giáo trong cộng đồng người Hoa
Cộng đồng người Hoa tại Việt Nam, tập trung đông nhất ở khu Chợ Lớn (TP.HCM) và một số đô thị khác, duy trì một dòng chùa mang đậm phong cách kiến trúc và nghi lễ Trung Hoa. Các chùa này thường thuộc tông Lâm Tế kết hợp Tịnh Độ, với mái ngói cong, phù điêu sành sứ sặc sỡ, nhiều nơi còn phối thờ thêm các vị thần dân gian Trung Hoa như Quan Công, Thiên Hậu Thánh Mẫu – tạo nên một sắc thái tín ngưỡng Phật giáo – dân gian Hoa kiều riêng biệt, dù về mặt tổ chức không tách thành một tông phái chính thức độc lập.

Tổ chức thống nhất: Giáo hội Phật giáo Việt Nam
Về mặt tổ chức, hầu hết các hệ phái kể trên hiện cùng sinh hoạt dưới một mái nhà chung là Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN), thành lập năm 1981 trên cơ sở hợp nhất chín tổ chức, hệ phái: Hội Phật giáo Thống nhất Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Giáo hội Phật giáo Cổ truyền Việt Nam, Giáo hội Tăng già Nguyên thủy (Thượng tọa bộ) Việt Nam, Ban Liên lạc Phật giáo Yêu nước TP.HCM, Thiên Thai Giáo Quán Tông, Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam, Hội Liên hiệp Phật giáo Việt Nam (miền Bắc), và Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước miền Tây Nam Bộ. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, các hệ phái Bắc Tông, Nam Tông và Khất Sĩ cùng quy về một tổ chức Phật giáo chung trên cả nước.
Những tôn giáo bản địa Nam Bộ có cội nguồn từ Phật giáo
Bên cạnh hệ thống Phật giáo chính thống, ở vùng Nam Bộ – đặc biệt là An Giang – còn tồn tại một nhóm tôn giáo bản địa có gốc rễ sâu xa từ Phật giáo nhưng thường được giới nghiên cứu xếp vào dạng tân tôn giáo dân gian độc lập hơn là một nhánh Phật giáo chính thống. Bửu Sơn Kỳ Hương do ông Đoàn Minh Huyên (được tôn xưng Phật Thầy Tây An) sáng lập giữa thế kỷ 19, mang màu sắc cứu thế, kết hợp niềm tin “Phật sống” với tư tưởng khai hoang lập ấp vùng Thất Sơn. Tứ Ân Hiếu Nghĩa là một nhánh phát triển tiếp theo của Bửu Sơn Kỳ Hương. Và Phật giáo Hòa Hảo, do ông Huỳnh Phú Sổ sáng lập năm 1939 tại làng Hòa Hảo (An Giang), tự nhận kế thừa và cải cách tư tưởng của Bửu Sơn Kỳ Hương, về sau nghiêng nhiều hơn về giáo lý Tịnh Độ tông, chủ trương tu tại gia, không cần chùa thờ tượng Phật mà chỉ dùng tấm trần dà (màu nâu) làm biểu tượng thờ phượng. Phật giáo Hòa Hảo hiện được Nhà nước Việt Nam công nhận là một tôn giáo độc lập, không thuộc GHPGVN, dù giáo lý vẫn lấy nền tảng tư tưởng từ Phật giáo.

Một nhánh hiện đại mang tầm quốc tế: Làng Mai
Cuối cùng, cũng đáng nhắc đến một nhánh mang tính hiện đại, có ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới Việt Nam: pháp môn Làng Mai (Plum Village) do Thiền sư Thích Nhất Hạnh sáng lập, thuộc dòng Lâm Tế đời thứ 42 nhưng được canh tân theo hướng “Phật giáo dấn thân” (Engaged Buddhism), chú trọng thiền chánh niệm ứng dụng vào đời sống hằng ngày. Hiện nay, các tăng thân và tu viện theo pháp môn Làng Mai hoạt động tại nhiều quốc gia, kể cả trong và ngoài Việt Nam, thu hút đông đảo người phương Tây tìm đến thực hành.
Lời kết
Có thể thấy, Phật giáo Việt Nam không phải một khối thống nhất đơn giản, mà là một bức tranh phong phú gồm nhiều dòng, nhiều hệ phái đan xen: từ Bắc Tông – Nam Tông – Khất Sĩ trong khuôn khổ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đến Phật giáo trong cộng đồng người Hoa, và cả những tôn giáo bản địa Nam Bộ mang đậm dấu ấn Phật giáo nhưng đã phát triển thành con đường riêng. Sự đa dạng này chính là kết quả của một quá trình tiếp biến văn hóa – tín ngưỡng kéo dài gần hai nghìn năm, phản ánh đặc trưng cởi mở, dung hợp của tâm thức người Việt trước các luồng tư tưởng tôn giáo khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Phật giáo Việt Nam hiện có những nhánh chính nào?
Bắc Tông (Đại thừa), Nam Tông (gồm Nam Tông Kinh và Nam Tông Khmer), Hệ phái Khất Sĩ, Phật giáo trong cộng đồng người Hoa, và một số tôn giáo bản địa Nam Bộ có cội nguồn từ Phật giáo.
Hệ phái Khất Sĩ có đặc điểm gì riêng biệt?
Đây là hệ phái hoàn toàn do người Việt sáng lập (Tổ sư Minh Đăng Quang, năm 1944), dung hợp hình thức bên ngoài của Nam Tông (du phương khất thực, đắp y vàng, dùng bình bát) với giáo lý Đại thừa của Bắc Tông.
Những tôn giáo bản địa Nam Bộ nào có cội nguồn từ Phật giáo?
Bửu Sơn Kỳ Hương (do ông Đoàn Minh Huyên sáng lập giữa thế kỷ 19), Tứ Ân Hiếu Nghĩa, và Phật giáo Hòa Hảo (do ông Huỳnh Phú Sổ sáng lập năm 1939 tại An Giang).
Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập khi nào và trên cơ sở nào?
Thành lập năm 1981 trên cơ sở hợp nhất chín tổ chức, hệ phái Phật giáo trong cả nước – lần đầu tiên các hệ phái Bắc Tông, Nam Tông và Khất Sĩ cùng quy về một tổ chức Phật giáo chung.