Hoạt động Phật Giáo

Phật Giáo Trong Cộng Đồng Người Hoa Tại Việt Nam

Bối cảnh lịch sử: những làn sóng di cư và sự hình thành Chợ Lớn

Phật giáo trong cộng đồng người Hoa tại Việt Nam không phải là một hiện tượng tôn giáo đơn lẻ, mà gắn liền với cả một quá trình di cư, lập nghiệp và giao lưu văn hóa kéo dài hơn ba thế kỷ. Làn sóng di cư quan trọng đầu tiên diễn ra vào năm 1679, khi hai vị tướng nhà Minh trung thành chống lại triều Thanh là Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch dẫn khoảng 3.000 binh sĩ, thuyền bè cùng gia quyến xin tị nạn chính trị tại Đàng Trong. Chúa Nguyễn đã cho phép họ vào khai khẩn đất đai ở vùng Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Dương Ngạn Địch chọn vùng Mỹ Tho (Tiền Giang) để lập nghiệp, trong khi Trần Thượng Xuyên xây dựng nên Nông Nại Đại Phố ở Cù lao Phố (Biên Hòa, Đồng Nai) – một trong những trung tâm thương mại sầm uất đầu tiên của người Hoa trên đất Việt. Những nhóm di dân này, cùng với số ít di dân có trước đó, dần hình thành cộng đồng được gọi là “Minh Hương” – những người gốc Minh nhưng đã nhập tịch, sinh sống hòa nhập với người Việt.

Sau các biến động quân sự cuối thế kỷ 18 khiến Cù lao Phố bị tàn phá, phần lớn cư dân Minh Hương và người Hoa dần chuyển về vùng đất thấp hơn, trên bờ kênh Tàu Hủ – Bến Nghé, lập nên khu vực sau này gọi là Chợ Lớn, nay thuộc các quận 5, quận 6, quận 11 của Thành phố Hồ Chí Minh. Đình Minh Hương Gia Thạnh, xây dựng năm 1789, là một trong những di tích đánh dấu bước định cư ổn định này của cộng đồng Minh Hương tại khu vực Chợ Lớn. Trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều đợt di cư tiếp theo từ các tỉnh Hoa Nam (Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, và vùng người Hẹ/Khách Gia) tiếp tục đổ về, khiến Chợ Lớn trở thành khu vực tập trung người Hoa lớn nhất Việt Nam, với hoạt động buôn bán, sản xuất và tín ngưỡng tôn giáo phát triển rực rỡ. Bên cạnh Chợ Lớn, các cộng đồng người Hoa khác cũng hình thành sớm ở Hội An (Quảng Nam) – nơi có các hội quán Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông còn gìn giữ gần như nguyên vẹn – và ở Hà Tiên (Kiên Giang), nơi dòng họ Mạc Cửu từng khai lập một vùng trấn biên trọng yếu từ đầu thế kỷ 18.

Tông phái Phật giáo và vai trò của hội quán

Phật giáo mà cộng đồng người Hoa mang theo khi di cư chủ yếu thuộc dòng Lâm Tế tông kết hợp với Tịnh Độ tông – hai truyền thống lớn và phổ biến nhất của Phật giáo Trung Hoa thời Minh – Thanh. Khác với mô hình “chùa” thuần Phật giáo của người Việt, các cơ sở thờ tự của người Hoa thường tồn tại dưới hình thức “hội quán” (會館) – một thiết chế vừa là nơi thờ Phật, thờ thần, vừa là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, giải quyết các vấn đề xã hội, tương trợ đồng hương, tổ chức học hành và an táng. Mỗi hội quán thường gắn với một nhóm ngôn ngữ – địa phương cụ thể của người Hoa: hội quán của người Quảng Đông, người Triều Châu, người Phúc Kiến, người Hải Nam và người Hẹ (Khách Gia) đều có bản sắc tín ngưỡng và kiến trúc riêng, phản ánh quê quán gốc ở Hoa Nam.

Chính vì vậy, khi nói “chùa người Hoa” ở Việt Nam, người ta thường ngụ ý cả không gian thờ Phật Thích Ca, Quan Thế Âm Bồ Tát, A Di Đà Phật theo tinh thần Tịnh Độ (niệm Phật cầu vãng sinh Tây phương Cực Lạc), song hành với việc thờ các vị thần dân gian Trung Hoa đặc trưng cho nhóm cộng đồng sáng lập hội quán đó. Yếu tố Thiền Lâm Tế thể hiện qua cách bài trí điện Phật, các bài kệ, hoành phi chữ Hán mang tinh thần công hạnh – từ bi, trong khi Tịnh Độ tông thể hiện rõ ở việc thờ Tam Thế Phật, A Di Đà, và các nghi lễ niệm Phật, phóng sinh, cầu an mà Phật tử người Hoa vẫn duy trì cho đến nay.

Kiến trúc đặc trưng: mái ngói cong, phù điêu sành sứ và không gian “hình ấn”

Kiến trúc chùa, hội quán người Hoa tại Việt Nam có một ngôn ngữ thẩm mỹ rất riêng, dễ nhận diện so với chùa Việt hay đình làng truyền thống. Đặc trưng nổi bật nhất là hệ mái ngói ống cong nhiều lớp, với các gờ bờ nóc được đắp nổi hình “lưỡng long tranh châu” (hai rồng chầu ngọc), cá hóa long, kỳ lân, phượng hoàng bằng kỹ thuật phù điêu sành sứ nhiều màu sắc (còn gọi là ghép gốm Cantonese) – những mảng gốm nung tráng men rực rỡ được đưa từ Trung Hoa sang hoặc đặt làm tại các lò gốm địa phương. Tại hội quán Tuệ Thành (chùa Bà Thiên Hậu), quần thể tiểu tượng gốm trên nóc có niên đại từ năm 1908, mô tả hàng trăm nhân vật, tích truyện dân gian Trung Hoa sống động trên mái nhà.

Mái ngói cong và phù điêu sành sứ tại chùa Bà Thiên Hậu quận 5
Mái ngói cong nhiều lớp với phù điêu sành sứ sặc sỡ trên nóc Hội quán Tuệ Thành (chùa Bà Thiên Hậu), một trong những hình ảnh kiến trúc tiêu biểu nhất của chùa người Hoa ở Chợ Lớn. Ảnh: mia.vn.

Về mặt bằng tổng thể, các hội quán lớn thường được xây theo kiểu “hình ấn” – tức bố cục khép kín gồm nhiều nếp nhà nối liền nhau tạo thành hình chữ “khẩu” (口) hoặc chữ “quốc” (國) khi nhìn từ trên xuống, gồm ba dãy chính: tiền điện, trung điện (hoặc nhà hương) và hậu điện. Giữa các dãy nhà là giếng trời (thiên tỉnh) – khoảng sân lộ thiên nhỏ giúp lấy ánh sáng tự nhiên và thoát khói nhang, đồng thời tạo sự thông thoáng cho không gian thờ tự khép kín. Hệ thống cột gỗ lim, đá tảng chân cột chạm hoa văn, các bao lam (khung chạm gỗ) chạm lộng tinh xảo tái hiện tích truyện, cảnh sinh hoạt, cùng hoành phi, câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng tạo nên một không gian rực rỡ nhưng trang nghiêm. Màu sắc chủ đạo là đỏ và vàng – biểu trưng cho sự cát tường, thịnh vượng trong quan niệm người Hoa, khác hẳn với gam màu trầm, nâu gỗ mộc thường thấy ở chùa Việt truyền thống.

Hiện tượng phối thờ: Phật – Đạo – tín ngưỡng dân gian hòa quyện

Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy nhất, và cũng gây nhiều thú vị cho người tham quan, là việc các chùa, hội quán người Hoa hiếm khi chỉ thờ Phật đơn thuần. Dưới ảnh hưởng của tư tưởng “tam giáo đồng nguyên” (Nho – Phật – Đạo hòa quyện), không gian thờ tự thường được tổ chức thành nhiều lớp điện, mỗi lớp thờ một hệ thống thần linh khác nhau nhưng cùng tồn tại hài hòa trong một tổng thể kiến trúc. Phật Thích Ca, Quan Thế Âm Bồ Tát, A Di Đà Phật vẫn giữ vị trí trung tâm ở chính điện tại nhiều nơi, nhưng song hành với đó là việc phối thờ:

Thiên Hậu Thánh Mẫu (tên thật Lâm Mặc Nương, quê Mi Châu, Phúc Kiến, sống vào thời Tống) – vị thần bảo hộ người đi biển, được xem là vị thần quan trọng nhất trong đời sống tín ngưỡng người Hoa ở Nam Bộ, vì phần lớn tổ tiên họ đã vượt biển để đến Việt Nam. Quan Công (Quan Thánh Đế Quân, tức Quan Vũ thời Tam Quốc) – được tôn làm biểu tượng trung nghĩa, “vạn cổ nhất nhân”, vừa là thần bảo hộ thương mại, vừa là chuẩn mực đạo đức cho cộng đồng. Ông Bổn (Bổn Đầu Công, hay Phúc Đức Chính Thần/Thổ Địa) – vị thần đất đai, bảo hộ xóm làng và tài lộc, thường được thờ ở gian phụ hoặc một ngôi miếu riêng cạnh hội quán. Ngoài ra còn có Kim Hoa Nương Nương và Long Mẫu Nương Nương (chuyên bảo hộ sinh nở, trẻ nhỏ), Thần Tài, Táo Quân, Thái Bạch Kim Tinh, Ngọc Hoàng Đế Quân… Sự dung hợp này phản ánh nhu cầu tín ngưỡng toàn diện của một cộng đồng di dân: vừa cầu siêu thoát theo tinh thần Phật giáo, vừa cầu an, cầu tài, cầu con cái, bảo hộ nghề nghiệp theo tín ngưỡng dân gian truyền thống Trung Hoa.

Những hội quán, ngôi chùa tiêu biểu tại Chợ Lớn

Hội quán Tuệ Thành (chùa Bà Thiên Hậu), tại số 710 Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn (quận 5 cũ), TP.HCM, do nhóm người Hoa gốc Tuệ Thành (Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông) góp vốn xây dựng, theo văn bia còn lưu lại thì công trình có từ khoảng năm 1760. Tượng Bà Thiên Hậu được đưa về thờ chính thức năm 1836, và quần thể tiểu tượng gốm trên nóc được thực hiện năm 1908. Hội quán hiện còn lưu giữ khoảng 400 cổ vật, trong đó có đại hồng chung và bộ lư pháp lam đề niên hiệu Đạo Quang năm thứ 10 (1830), cùng lư hương đồng đề niên hiệu Quang Tự năm thứ 12 (1886). Đây được xem là một trong những hội quán cổ nhất và nổi tiếng nhất của người Hoa tại Sài Gòn – Chợ Lớn, đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Hội quán Nghĩa An (chùa Ông, còn gọi Miếu Quan Đế), tại số 678 Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn, do cộng đồng người Hoa gốc Triều Châu xây dựng từ đầu thế kỷ 19, lấy tên “Nghĩa An” theo địa danh Nghĩa An (Quảng Đông) – nơi tổ tiên họ từng cư trú. Hội quán chủ yếu thờ Quan Công, bên cạnh đó còn thờ Thiên Hậu, Thần Tài, Văn Xương Tinh Quân. Kiến trúc có mặt bằng hình chữ nhật gồm tiền điện, chính điện, nhà hương và sân thiên tỉnh; đỉnh mái đắp tượng sành “lưỡng long tranh châu”, bên trong có hệ cột gỗ, khám thờ và bao lam chạm trổ công phu. Năm 1993, Hội quán Nghĩa An được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Hội quán Nghĩa An (Chùa Ông) thờ Quan Công tại quận 5
Hội quán Nghĩa An (chùa Ông) của cộng đồng người Hoa gốc Triều Châu, nơi thờ chính Quan Thánh Đế Quân, được công nhận Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm 1993. Ảnh: vinwonders.com.

Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm), tại số 12 đường Lão Tử, phường Chợ Lớn, được xây dựng từ thế kỷ 18 (một số tài liệu ghi khoảng năm 1740) bởi cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến, ban đầu là nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu và sinh hoạt đồng hương. Về sau hội quán thờ thêm Quan Thế Âm Bồ Tát nên dần được gọi phổ biến là “chùa Quan Âm”. Không gian thờ tự tại đây rất phong phú, gồm Tề Thiên Đại Thánh, Bao Công, Văn Xương Đế Quân, 18 vị La Hán ở tiền đường; Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Thế Âm Bồ Tát, A Di Đà Phật ở chính điện; Ngọc Hoàng Đế Quân, Thái Bạch Kim Tinh ở hậu điện, cùng miếu Ngũ Hành Nương Nương bảo hộ sinh nở. Hội quán Ôn Lăng cũng đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm) của người Hoa Phúc Kiến tại Chợ Lớn
Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm) do cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến xây dựng, nơi phối thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu cùng Quan Thế Âm Bồ Tát và nhiều vị thần dân gian khác. Ảnh: mia.vn.

Bên cạnh ba hội quán kể trên, khu vực Chợ Lớn còn có Hội quán Hà Chương và Hội quán Phước An (của người Phúc Kiến), Hội quán Quỳnh Phủ (người Hải Nam), đình Minh Hương Gia Thạnh (1789, của cộng đồng Minh Hương) cùng nhiều ngôi chùa khác như chùa Vĩnh Nghiêm – dù không phải cơ sở riêng của người Hoa nhưng cũng nằm trong mạng lưới sinh hoạt Phật giáo đa dạng của TP.HCM, nơi Phật tử người Hoa và người Việt cùng chiêm bái. Mỗi hội quán, với gốc gác ngôn ngữ – địa phương khác nhau, góp phần tạo nên một bức tranh tín ngưỡng Phật giáo – dân gian Hoa phong phú, đa tầng ngay trong lòng một khu vực đô thị nhỏ.

Lễ hội: nhịp sống tâm linh sôi động của Chợ Lớn

Đời sống tôn giáo của người Hoa tại Chợ Lớn được thể hiện sinh động nhất qua các lễ hội thường niên, quy tụ đông đảo cả cộng đồng người Hoa và người Việt tham gia. Nổi bật nhất là Tết Nguyên Tiêu (đêm rằm tháng Giêng), diễn ra chủ yếu quanh khu vực các hội quán ở quận 5 từ ngày 10 đến hết tháng Giêng âm lịch, cao điểm từ 12 đến 18, với đỉnh điểm vào đúng ngày rằm. Hoạt động gồm diễu hành múa lân – sư – rồng, trình diễn võ thuật, thư pháp, ca kịch cổ truyền, nghi thức chui qua bụng ngựa thần “Mã đầu tướng quân” tại hội quán Nghĩa An, rước kiệu Bà, và dâng hương cầu phúc – cầu an cho năm mới. Ngày 7/2/2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa “Tập quán xã hội và tín ngưỡng Tết Nguyên tiêu của người Hoa quận 5” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị văn hóa đặc sắc và sức sống bền bỉ của lễ hội này qua hàng trăm năm.

Song song đó là lễ vía Bà Thiên Hậu, tổ chức vào khoảng ngày 22-24 tháng 3 âm lịch tại hội quán Tuệ Thành, với nghi thức rước tượng Bà bằng kiệu đi quanh khu vực hội quán, kèm múa lân – sư – rồng và các tiết mục nhạc dân tộc; và lễ vía Quan Công vào ngày 24 tháng 6 âm lịch tại hội quán Nghĩa An, cùng tục vay lộc đầu năm được nhiều người kinh doanh tin tưởng thực hiện. Ở những cộng đồng gốc Hoa duyên hải như Hội An, Hà Tiên, các cộng đồng ngư dân còn duy trì lễ hội Nghinh Ông – tục cầu ngư, rước thần Quan Thánh hoặc cá Ông tuần du quanh phố, phản ánh tín ngưỡng bảo hộ đường biển vốn gắn liền với lịch sử định cư của người Hoa tại các vùng đất này.

Hiện trạng: bảo tồn di sản và vị trí trong đời sống tôn giáo – văn hóa TP.HCM

Ngày nay, các hội quán và ngôi chùa người Hoa tại Chợ Lớn không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng gốc Hoa mà còn là những điểm di sản kiến trúc – văn hóa quan trọng của Thành phố Hồ Chí Minh, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Nhiều công trình đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, như Hội quán Nghĩa An (công nhận năm 1993), Hội quán Tuệ Thành và Hội quán Ôn Lăng, góp phần đưa khu vực Chợ Lớn – nay thuộc các phường, quận trung tâm phía Tây Nam thành phố – trở thành một trong những “phố cổ” hiếm hoi còn giữ được mật độ di tích tôn giáo dày đặc, phong phú về loại hình bậc nhất Việt Nam.

Chính quyền thành phố và các hội quán cũng thường xuyên phối hợp tổ chức các hoạt động quảng bá văn hóa, kết nối du lịch với lễ hội Nguyên Tiêu, đồng thời thực hiện công tác trùng tu nhằm giữ nguyên trạng những giá trị gốc về kiến trúc, điêu khắc gốm sứ, hoành phi câu đối chữ Hán cổ. Tuy vậy, quá trình đô thị hóa, áp lực giao thông và sự mai một dần của một số tập tục truyền thống trong các thế hệ người Hoa trẻ cũng là những thách thức đặt ra cho công tác bảo tồn lâu dài. Dù vậy, có thể khẳng định rằng Phật giáo và tín ngưỡng dân gian người Hoa tại Việt Nam, với sự dung hợp độc đáo giữa Lâm Tế – Tịnh Độ và các vị thần bản địa Trung Hoa, vẫn tiếp tục là một mảng màu không thể thiếu trong bức tranh đa dạng tôn giáo – văn hóa của TP.HCM và nhiều vùng đất khác trên cả nước.

Lời kết

Từ những đoàn thuyền tị nạn của Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch giữa thế kỷ 17, đến những hội quán rực rỡ sắc màu gốm sứ giữa lòng Chợ Lớn hôm nay, hành trình của Phật giáo trong cộng đồng người Hoa tại Việt Nam là một minh chứng sống động cho khả năng dung hợp văn hóa – tôn giáo đặc biệt của vùng đất phương Nam. Sự kết hợp giữa tinh thần Thiền Lâm Tế, niềm tin Tịnh Độ, và việc phối thờ Thiên Hậu, Quan Công, Ông Bổn cùng nhiều vị thần dân gian khác đã tạo nên một sắc thái tín ngưỡng vừa thâm trầm vừa gần gũi, phản ánh chân thực đời sống tinh thần của những lớp người di cư qua nhiều thế hệ. Những ngôi chùa, hội quán như Tuệ Thành, Nghĩa An, Ôn Lăng không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là chứng tích sống của một chặng đường lịch sử, xứng đáng được gìn giữ và tôn vinh như một phần di sản văn hóa chung của dân tộc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là “hội quán” chứ không phải “chùa” như người Việt?

Hội quán (會館) là thiết chế vừa thờ Phật, thờ thần, vừa là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, tương trợ đồng hương, học hành và an táng, thường gắn với một nhóm ngôn ngữ – địa phương cụ thể như Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến hay Hải Nam.

Phật giáo người Hoa tại Việt Nam thuộc tông phái nào?

Chủ yếu thuộc dòng Lâm Tế tông kết hợp với Tịnh Độ tông – hai truyền thống Phật giáo lớn và phổ biến nhất của Trung Hoa thời Minh – Thanh.

Những hội quán tiêu biểu nào ở Chợ Lớn, TP.HCM?

Hội quán Tuệ Thành (chùa Bà Thiên Hậu, có từ khoảng năm 1760), Hội quán Nghĩa An (chùa Ông, thờ Quan Công, công nhận Di tích quốc gia năm 1993) và Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm, xây từ thế kỷ 18).

Các chùa, hội quán người Hoa thường phối thờ những vị thần nào?

Bên cạnh Phật Thích Ca, Quan Thế Âm Bồ Tát, A Di Đà Phật, các hội quán còn phối thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Công (Quan Thánh Đế Quân) và Ông Bổn (Thổ Địa), phản ánh tư tưởng “tam giáo đồng nguyên”.

Lễ hội lớn nhất của người Hoa tại Chợ Lớn là gì?

Tết Nguyên Tiêu (đêm rằm tháng Giêng), được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020, cùng lễ vía Bà Thiên Hậu (22–24/3 âm lịch) và lễ vía Quan Công (24/6 âm lịch).

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *