Giới thiệu chung
Chùa Bà Đen, tên chữ là Linh Sơn Tiên Thạch Tự, tọa lạc trên sườn núi Bà Đen thuộc tỉnh Tây Ninh – ngọn núi cao nhất Nam Bộ và được mệnh danh là “nóc nhà Nam Bộ”. Đây là ngôi chùa cổ, linh thiêng bậc nhất vùng đất Tây Ninh, gắn liền với truyền thuyết về Linh Sơn Thánh Mẫu – vị nữ thần được người dân tôn kính thờ phụng suốt hơn hai thế kỷ qua. Không chỉ là điểm hành hương của phật tử, chùa Bà Đen còn là một quần thể di tích, danh thắng thu hút hàng triệu lượt khách thập phương mỗi năm.
Lịch sử hình thành
Theo các tư liệu còn lưu lại, Linh Sơn Tiên Thạch Tự được Thiền sư Đạo Trung (hiệu Thiện Hiệu), thuộc dòng thiền Liễu Quán, khởi dựng vào khoảng năm 1745, và chính thức xây cất năm 1749 trên sườn núi Bà Đen. Ban đầu chùa chỉ là một am nhỏ đơn sơ bằng tranh tre. Đến năm 1857, Tổ Phước Chí cho trùng tu lần đầu, thay thế am tranh bằng công trình kiên cố hơn. Năm 1910, Tổ Tâm Hòa tiếp tục mở rộng chùa, xây thêm nhà khách, mở rộng lối đi giữa các khu vực – hai cột đá xanh chạm rồng cao 4,5 mét từ thời kỳ này vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay. Sau những đợt tàn phá do chiến tranh, Hòa thượng Nguyên Chất đã cho trùng tu chùa vào năm 1956. Đợt đại trùng tu quy mô nhất diễn ra trong hai năm 1996-1997, xây dựng chính điện rộng hơn 210 m² như hiện nay.
Sắc phong và sự công nhận của triều đình
Khác với nhiều ngôi chùa khác, chùa Bà Đen gắn liền với một sắc phong có thật của triều Nguyễn dành cho vị thần được thờ tại đây. Tương truyền, sau khi Lý Thị Thiên Hương – người con gái trung trinh gieo mình xuống vực để giữ tiết hạnh – hiển linh báo mộng và hiển nhiều điều linh ứng, tiếng lành đồn xa đến tai Tả quân Lê Văn Duyệt, Tổng trấn thành Gia Định lúc bấy giờ. Lê Văn Duyệt đã tâu lên vua Gia Long, và nhà vua đã sắc phong cho bà danh hiệu “Linh Sơn Thánh Mẫu”. Đây là một sắc phong chính thức của triều đình nhà Nguyễn, xác nhận sự linh thiêng và địa vị tôn quý của vị nữ thần núi Bà Đen trong tín ngưỡng dân gian Nam Bộ. Về sau, dưới triều vua Bảo Đại, bà tiếp tục được gia phong thêm mỹ tự “Linh Sơn Thánh Mẫu tôn thần”, càng khẳng định vị thế đặc biệt của tín ngưỡng thờ Bà trong đời sống tâm linh vùng đất Tây Ninh.
Các tích truyện
Truyền thuyết dân gian kể rằng Lý Thị Thiên Hương là một thiếu nữ xinh đẹp, nết na ở vùng Trảng Bàng, làn da bánh mật nhưng khuôn mặt phúc hậu, đoan trang. Bà bị con trai một viên quan trong vùng cưỡng ép, may nhờ chàng trai võ nghệ cao cường tên Lê Sỹ Triệt ra tay cứu giúp. Cảm nghĩa ân nhân, Thiên Hương nhận lời kết duyên cùng Lê Sỹ Triệt, nhưng chưa kịp nên duyên thì chàng phải tòng quân đánh giặc. Trong thời gian chờ đợi người yêu, Thiên Hương thường lên núi lễ Phật cầu bình an. Một lần, bà bị đám thuộc hạ của tên quan háo sắc kia vây bắt trên núi; để giữ trọn tiết hạnh, bà đã gieo mình xuống khe núi sâu thẳm. Vài ngày sau, một vị sư trong vùng nằm mộng thấy người con gái da ngăm đen hiện về, chỉ chỗ tìm thấy thi hài bà để an táng. Từ đó, bà thường hiển linh giúp đỡ, phù hộ cho dân chúng quanh vùng, được người đời tôn kính gọi là “Bà Đen” và lập miếu thờ, sau này chính là cội nguồn của tín ngưỡng Linh Sơn Thánh Mẫu gắn liền với chùa Linh Sơn Tiên Thạch cho đến ngày nay.
Giá trị hiện nay
Ngày nay, Linh Sơn Tiên Thạch Tự là hạt nhân của cả một quần thể tâm linh – danh thắng rộng lớn trên núi Bà Đen, bao gồm chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng (nơi thờ chính Linh Sơn Thánh Mẫu) và hang Gió, hang Ông Hổ…, cùng nhiều công trình mới được đầu tư xây dựng trong những năm gần đây, trong đó nổi bật là tượng Phật Bà Tây Bổ Đà Sơn uy nghi trên đỉnh núi. Sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa đã tạo nên nét đặc trưng riêng có của chùa Bà Đen so với nhiều ngôi chùa khác ở Nam Bộ. Hằng năm, vào các ngày mùng 4 đến mùng 6 tháng 5 âm lịch, Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu được tổ chức long trọng, thu hút hàng chục nghìn lượt phật tử, du khách hành hương từ khắp cả nước. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc sắc, quần thể di tích núi Bà Đen – chùa Bà đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, đồng thời trở thành một trong những điểm đến hành hương và du lịch tâm linh nổi tiếng bậc nhất miền Nam.
Hình ảnh minh họa
.jpg?width=800)


Câu hỏi thường gặp
Chùa Bà Đen (Linh Sơn Tiên Thạch Tự) do ai khai sơn và được xây dựng vào năm nào?
Chùa do Thiền sư Đạo Trung (pháp hiệu Thiền Hiếu), thuộc dòng Thiền Liễu Quán, khai sơn; việc dựng chùa bắt đầu khoảng năm 1745 và được xây dựng chính thức vào năm 1749, ban đầu chỉ là một am nhỏ bằng tre và lá, nằm trên sườn núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh – ngọn núi cao nhất Nam Bộ, được mệnh danh là “nóc nhà Nam Bộ”.
Chùa Bà Đen đã trải qua những lần trùng tu quan trọng nào?
Năm 1857, Tổ Phước Chí trùng tu lần đầu, thay am lá bằng kiến trúc kiên cố hơn; năm 1910, Tổ Tâm Hòa mở rộng chùa, xây nhà khách và mở rộng đường đi, hiện còn lưu hai cột đá xanh hoa văn đỏ cao 4,5 m từ thời kỳ này; năm 1956, Hòa thượng Nguyên Chất trùng tu sau khi chùa bị hư hại thời chiến; và lần trùng tu lớn nhất diễn ra năm 1996-1997, xây dựng chánh điện hiện nay với diện tích hơn 210 m².
Danh hiệu “Linh Sơn Thánh Mẫu” gắn với sự kiện lịch sử và truyền thuyết nào?
Tả quân Lê Văn Duyệt, Tổng trấn Gia Định, đã tâu lên vua Gia Long về sự linh ứng của Bà, nhờ đó vua ban danh hiệu “Linh Sơn Thánh Mẫu”; đến thời vua Bảo Đại, Bà được gia tặng thêm tôn hiệu “Linh Sơn Thánh Mẫu tôn thần”. Truyền thuyết kể về Lý Thị Thiên Hương, một thiếu nữ ở Trảng Bàng được chàng Lê Sỹ Triệt cứu và nhận lời cầu hôn; khi chàng tòng quân, nàng thường lên núi cầu nguyện, bị kẻ xấu vây bắt nên nhảy xuống vực để giữ tiết hạnh, sau đó hiển linh giúp dân và được tôn thờ là “Bà Đen”.
Quần thể chùa Bà Đen hiện nay gồm những công trình nào và có lễ hội, danh hiệu di tích gì?
Quần thể gồm Chùa Hạ, Chùa Trung, Chùa Thượng (chánh điện thờ Linh Sơn Thánh Mẫu), Hang Gió, Hang Ông Hổ, và công trình mới là tượng Phật lớn Tây Bổ Đà Sơn trên đỉnh núi. Núi Bà Đen – chùa Bà được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia; lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu diễn ra từ ngày 4 đến 6 tháng 5 âm lịch, thu hút hàng chục nghìn người thập phương.