Chùa Một Cột – Biểu Tượng Ngàn Năm Văn Hiến Thăng Long

Giới thiệu chung

Chùa Một Cột, tên chữ là Diên Hựu tự, tọa lạc tại phường Điện Biên, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội, ngay gần Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là một trong những biểu tượng văn hóa nổi tiếng nhất của Thủ đô, với kiến trúc độc đáo có một không hai: một ngôi chùa nhỏ hình vuông được dựng trên một cột đá duy nhất giữa hồ nước, mô phỏng hình dáng đóa hoa sen vươn lên khỏi mặt nước. Trải qua gần một nghìn năm lịch sử, Chùa Một Cột đã trở thành biểu tượng gắn liền với hình ảnh kinh thành Thăng Long xưa và là một trong những di tích được xem là biểu trưng cho văn hiến Việt Nam.

Lịch sử hình thành

Chùa được vua Lý Thái Tông cho xây dựng vào năm 1049. Theo sử sách và truyền thuyết, nhà vua từng nằm mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen dắt vua lên đài sen, khi tỉnh dậy vua đem chuyện kể lại với triều thần thì được nhà sư Thiền Tuệ khuyên nên dựng chùa, đặt cột đá giữa hồ, làm tòa sen của Phật Quan Âm như đã thấy trong mộng để đặt tượng Phật lên trên. Chùa được đặt tên là Diên Hựu, mang ý nghĩa “phúc lành dài lâu”. Đến năm 1105, vua Lý Nhân Tông cho trùng tu chùa và cho đào hồ Linh Chiểu ở phía trước, xây thêm hai tháp lợp sứ trắng. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, đặc biệt là bị phá hủy năm 1954, chùa đã được Bộ Văn hóa cho phục dựng lại theo kiến trúc cũ vào năm 1955 và giữ nguyên hình dáng cho đến ngày nay.

Sắc phong và mối liên hệ với triều đình

Là một ngôi chùa do chính nhà vua đứng ra chủ trì xây dựng, Chùa Một Cột gắn bó mật thiết với triều đình nhà Lý ngay từ thuở khai sơn. Việc vua Lý Thái Tông tự tay hoạch định ý tưởng kiến trúc dựa theo giấc mộng của mình, rồi cho xây cột đá và tòa sen đặt tượng Phật Quan Âm nghìn tay nghìn mắt lên trên, thể hiện vị thế đặc biệt của ngôi chùa trong đời sống tâm linh của hoàng gia. Đến đời vua Lý Nhân Tông, chùa tiếp tục được triều đình quan tâm trùng tu, mở rộng khuôn viên với hồ Linh Chiểu và các hạng mục phụ trợ. Ngoài chức năng thờ Phật, chùa còn là nơi các vua nhà Lý thường đến lễ Phật cầu phúc, cầu tự, gắn liền với nhiều nghi lễ quan trọng của cung đình đương thời. Chùa Một Cột ngày nay đã được Nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử Kiến trúc Nghệ thuật Quốc gia và từng được Tổ chức Kỷ lục châu Á xác lập là “Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất châu Á”.

Các tích truyện, giai thoại lưu truyền

Giai thoại nổi tiếng nhất về ngôi chùa chính là giấc mộng của vua Lý Thái Tông, được xem là cội nguồn khai sinh ra công trình. Tương truyền nhà vua đã tuổi cao mà chưa có con nối dõi, một đêm nằm mộng thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên tòa sen tỏa hào quang, tay bồng một hoàng tử nhỏ trao cho vua. Ít lâu sau, hoàng hậu sinh hạ hoàng tử, nhà vua càng tin vào điềm lành trong giấc mộng nên quyết định dựng chùa trên một cột đá giữa hồ, mô phỏng đúng hình ảnh tòa sen trong giấc mơ để tạ ơn Phật. Chính vì vậy, người dân xưa nay vẫn thường đến Chùa Một Cột để cầu tự, cầu duyên, cầu bình an cho gia đạo. Bên cạnh đó, hình ảnh đóa sen nở giữa hồ nước còn được xem là biểu tượng cho sự thanh cao, thuần khiết của đạo Phật vươn lên giữa chốn hồng trần, một triết lý sống được người Việt gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giá trị hiện nay

Ngày nay, Chùa Một Cột là một trong những điểm đến không thể bỏ qua khi du khách trong và ngoài nước đến thăm Hà Nội, thường được kết hợp trong hành trình tham quan Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bảo tàng Hồ Chí Minh ngay bên cạnh. Với kiến trúc “hoa sen giữa hồ” độc đáo, hình ảnh ngôi chùa đã trở thành một trong những biểu tượng được lựa chọn để giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới, xuất hiện trên nhiều ấn phẩm, đồng xu kỷ niệm và mô hình phục dựng trong nước lẫn nước ngoài. Chùa vẫn duy trì các hoạt động Phật sự thường nhật, là nơi người dân Thủ đô và du khách thập phương đến chiêm bái, cầu an, đồng thời là minh chứng sống động cho tài năng kiến trúc và tư duy thẩm mỹ độc đáo của cha ông ta từ thời Lý cách đây gần một nghìn năm.

Hình ảnh minh họa